Năm 1418, thành Florence có một nhà thờ lớn gần xong nhưng còn một lỗ hổng bát giác rộng hơn 40 m trên đầu, và không ai biết cách lợp. Gỗ để làm giàn đỡ vòm cỡ đó không đủ, mà có đủ cũng không chịu nổi. Filippo Brunelleschi, một thợ kim hoàn chuyển sang kiến trúc, đề xuất xây mái vòm không cần giàn đỡ. Công trình hoàn thành phần vòm năm 1436 và đến nay vẫn là mái vòm gạch lớn nhất thế giới.
Câu chuyện mở đầu thời Phục Hưng trong kiến trúc cũng là câu chuyện về một kiểu kiến trúc sư mới: người thiết kế bằng hiểu biết hình học và cơ học, không chỉ bằng truyền nghề.
Mái vòm Florence: những mẹo kỹ thuật đáng nhớ
- Hai lớp vỏ: vỏ trong dày, vỏ ngoài mỏng hơn, giữa có khoảng rỗng có cầu thang. Giảm trọng lượng mà vẫn cao và chống thấm.
- Gạch xếp xương cá (herringbone): cứ vài viên nằm lại có một viên dựng đứng chèn vào, khoá các lớp gạch mới xây vào lớp trước, giữ vòm không trượt trong lúc vữa chưa đông.
- Vành đai giằng: các vòng đá và gỗ nối bằng sắt chạy quanh vòm như đai thùng, chống lực đẩy ngang làm vòm toác ra.
- Máy nâng: Brunelleschi thiết kế cả tời nâng vật liệu có hộp số đảo chiều, không phải tháo bò kéo quay ngược.
Bài học không nằm ở chi tiết mà ở cách làm: thiết kế cả quy trình thi công, không chỉ thiết kế sản phẩm cuối.
Hàng hiên Innocenti: mô-đun như ngôn ngữ
Cũng Brunelleschi, bệnh viện trẻ mồ côi Ospedale degli Innocenti (khởi công 1419) có hàng hiên cột mảnh với khoảng cột bằng chiều sâu hiên, mỗi ô là một khối vuông có mái vòm nhỏ. Chiều cao cột cũng liên hệ với khoảng cột theo tỷ số đơn giản. Toàn bộ mặt tiền đọc được như một phép lặp của một đơn vị.
So với sự phức tạp của Gothic trước đó, đây là một sự sáng rõ gần như hiện đại. Người đứng dưới hiên có thể cảm được trật tự mà không cần đo.
Alberti: lý thuyết hoá cái đẹp
Leon Battista Alberti viết “Về nghệ thuật xây dựng” giữa thế kỷ 15, bộ sách lý thuyết kiến trúc lớn đầu tiên từ sau Vitruvius. Ông định nghĩa cái đẹp là sự hài hoà của mọi phần đến mức không thể thêm hay bớt gì mà không làm tệ đi. Định nghĩa này đến nay vẫn là tiêu chí ngầm của nhiều buổi chấm: “bỏ cái này đi có mất gì không?”
Alberti cũng đưa các tỷ số đơn giản vào thiết kế mặt tiền, như cách ông phủ mặt tiền nhà thờ Santa Maria Novella ở Florence bằng một hệ ô vuông lồng nhau.
Palladio: tỷ lệ phòng như tỷ lệ âm nhạc
Andrea Palladio (thế kỷ 16) thiết kế hàng loạt biệt thự vùng Veneto và xuất bản “Bốn cuốn sách về kiến trúc” năm 1570, cuốn sách có ảnh hưởng rộng nhất trong lịch sử kiến trúc phương Tây. Ông khuyên dùng một số tỷ lệ phòng:
| Tỷ lệ rộng : dài | Tương ứng quãng nhạc | Ví dụ phòng 5 m rộng |
|---|---|---|
| 1 : 1 | Đồng âm | 5 × 5 m |
| 3 : 4 | Quãng bốn | 5 × 6,67 m |
| 2 : 3 | Quãng năm | 5 × 7,5 m |
| 1 : 2 | Quãng tám | 5 × 10 m |
Chiều cao phòng cũng được tính từ chiều rộng và chiều dài theo trung bình số học, hình học hoặc điều hoà. Người Phục Hưng tin rằng tỷ số đẹp tai cũng đẹp mắt vì cùng phản ánh trật tự của tự nhiên. Ngày nay ta không cần tin điều đó, nhưng hệ quả thực hành vẫn đáng giá: các phòng liền nhau có quan hệ tỷ lệ với nhau tạo cảm giác mạch lạc khi đi qua.
Biệt thự La Rotonda gần Vicenza là ví dụ nổi tiếng: mặt bằng vuông đối xứng bốn phía, sảnh tròn ở giữa, mỗi mặt một hiên cột kiểu đền. Hình ảnh này được sao chép khắp châu Âu và châu Mỹ trong hai thế kỷ sau.
Phối cảnh xa gần: công cụ ra đời cùng thời
Brunelleschi cũng được ghi nhận là người đầu tiên chứng minh phép phối cảnh tuyến tính bằng thí nghiệm với gương, và Alberti hệ thống hoá nó trong sách về hội hoạ. Không phải ngẫu nhiên: một khi kiến trúc được thiết kế bằng hình học, người ta cần một phương pháp hình học để thể hiện nó. Mọi bản phối cảnh bạn vẽ trong môn diễn họa đều là hậu duệ trực tiếp của thí nghiệm này.
Điều nên lấy, điều nên bỏ
- Nên lấy: thói quen chọn một đơn vị (mô-đun) rồi để mọi kích thước chính liên hệ với nó; thói quen kiểm “thêm bớt có hay hơn không”.
- Nên bỏ: niềm tin rằng có một tỷ lệ “đúng tuyệt đối”. Phòng 1:2 ở khí hậu nóng ẩm với cửa sổ một phía có thể rất bí; công năng và khí hậu vẫn thắng hình học.
- Cẩn thận: đối xứng tuyệt đối đẹp trên mặt bằng nhưng dễ gây lãng phí khi công năng hai bên không bằng nhau.
Áp dụng: kiểm tỷ lệ mặt bằng đồ án của bạn
- Liệt kê kích thước các phòng chính trong đồ án đang làm.
- Tính tỷ số rộng : dài của từng phòng, làm tròn về tỷ số đơn giản gần nhất.
- Xem các phòng có dùng chung vài tỷ số hay mỗi phòng một kiểu ngẫu nhiên.
- Thử chỉnh 2 – 3 phòng về cùng một họ tỷ số (ví dụ 2:3 và 1:1), kiểm lại công năng.
- So sánh hai phiên bản mặt bằng, xem bản nào đọc rõ ràng hơn.
Không phải lúc nào chỉnh cũng tốt hơn, nhưng quá trình kiểm giúp bạn nhận ra những kích thước sinh ra do “vẽ tiện tay”. Bước tiếp theo nên đọc là bài về hệ tỷ lệ trong nguyên lý thiết kế, nơi so sánh tỷ lệ Phục Hưng với tỷ lệ vàng và hệ Modulor thế kỷ 20.
Câu hỏi thường gặp
Mái vòm Florence của Brunelleschi có gì đặc biệt?
Đó là mái vòm gạch lớn nhất thế giới, rộng hơn 40 m, được xây mà không cần giàn gỗ đỡ toàn bộ. Brunelleschi dùng hai lớp vỏ, gạch xếp xương cá và các vành đai giằng để vòm tự đứng trong lúc thi công.
Kiến trúc Phục Hưng khác Gothic thế nào?
Gothic nhấn mạnh chiều cao, kết cấu phức tạp và ánh sáng kính màu. Phục Hưng quay về ngôn ngữ cổ điển Hy Lạp – La Mã, đề cao mô-đun, đối xứng, tỷ lệ đơn giản và sự sáng rõ của hình học.
Palladio dùng tỷ lệ phòng như thế nào?
Palladio khuyên dùng các tỷ lệ rộng dài như 1:1, 3:4, 2:3, 1:2, tương ứng các quãng hoà âm, và tính chiều cao phòng từ hai kích thước kia. Các phòng liền nhau vì thế có quan hệ tỷ lệ mạch lạc.
Alberti định nghĩa cái đẹp trong kiến trúc ra sao?
Alberti cho rằng cái đẹp là sự hài hoà giữa các phần, đến mức không thể thêm hay bớt gì mà không làm tệ đi. Đây vẫn là câu hỏi hữu ích khi tự đánh giá đồ án.
Mô-đun trong kiến trúc là gì?
Là một đơn vị kích thước được chọn làm chuẩn, các kích thước chính khác là bội số hoặc có tỷ số đơn giản với nó. Hàng hiên Innocenti của Brunelleschi là ví dụ kinh điển về thiết kế theo mô-đun.
