Những toà nhà Pháp đầu tiên ở Hà Nội và Sài Gòn cuối thế kỷ 19 được thiết kế gần như y nguyên mẫu ở châu Âu: tường gạch dày, cửa sổ đứng hẹp, mái dốc kiểu Pháp. Chỉ vài năm sử dụng, người ta bắt đầu thêm hiên, thêm cửa chớp, nâng trần. Khí hậu đã bắt kiến trúc phải học lại.
Thế kỷ 20 ở Việt Nam vì thế là một phòng thí nghiệm thích nghi khí hậu rất phong phú, và nằm ngay trên phố cho sinh viên đi xem.
Giai đoạn 1: công trình châu Âu đặt vào nhiệt đới
Các công trình công cộng lớn cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 thường theo ngôn ngữ tân cổ điển và chiết trung của Pháp. Nhà hát Lớn Hà Nội (hoàn thành 1911) và Nhà hát Thành phố ở Sài Gòn là ví dụ quen thuộc. Tuy nhiên ngay trong giai đoạn này đã xuất hiện những điều chỉnh:
- Hiên và hành lang bao quanh: nhiều trường học, công sở có hành lang chạy dọc mặt ngoài, che nắng cho phòng bên trong.
- Trần cao: phòng cao 4 – 5 m để khối khí nóng bốc lên xa đầu người.
- Cửa chớp gỗ (persienne): đóng lại vẫn cho gió qua, chặn nắng và mưa hắt.
- Tường dày: khối xây nặng làm chậm quá trình nóng lên trong ngày.
Giai đoạn 2: phong cách Đông Dương
Khoảng thập niên 1920 – 1930, một số kiến trúc sư Pháp, tiêu biểu là Ernest Hébrard, chủ trương kết hợp bố cục và kỹ thuật phương Tây với hình thức mái và chi tiết Á Đông. Kết quả là cái gọi là phong cách Đông Dương. Tòa nhà Bảo tàng Louis Finot (nay là Bảo tàng Lịch sử) và Đại học Đông Dương ở Hà Nội là những ví dụ thường được nhắc.
Đặc điểm nhận diện:
- Mái nhiều tầng, đua rộng, có khi mái đôi với khe thông gió giữa hai lớp.
- Hiên sâu, cột và công-xôn bê tông mô phỏng kẻ bẩy gỗ truyền thống.
- Lỗ thông gió trên cao dưới mái, cửa chớp và ô thoáng trên cửa.
- Bố cục đối xứng, trục chính rõ ràng theo tinh thần Beaux-Arts.
Ở góc nhìn kỹ thuật, đây là lúc kiến trúc thời Pháp chính thức thừa nhận rằng mái lớn và hiên sâu của nhà truyền thống là giải pháp khí hậu hiệu quả, không chỉ là kiểu dáng.
Giai đoạn 3: hiện đại nhiệt đới, 1950 – 1975
Từ giữa thế kỷ, bê tông cốt thép trở nên phổ biến và ngôn ngữ hiện đại lan rộng. Ở miền Nam, nhiều trường học, chung cư, thư viện, bệnh viện được xây theo xu hướng mà ngày nay hay gọi là hiện đại nhiệt đới. Ta vẫn thấy chúng trên nhiều con đường ở Thành phố Hồ Chí Minh.
| Thủ pháp | Cách làm | Tác dụng khí hậu |
|---|---|---|
| Lam bê tông (brise-soleil) | Tấm đứng hoặc ngang đổ liền với khung, sâu 400 – 1.000 mm | Chặn nắng trực tiếp, vẫn cho sáng và gió |
| Bông gió (gạch thông gió) | Gạch rỗng có hoa văn xếp thành mảng tường | Thông gió liên tục, riêng tư, che nắng |
| Hành lang bên | Hành lang mở chạy ngoài phòng | Che nắng tường phòng, cho gió xuyên phòng |
| Mái bằng có khe hoặc mái dốc nhẹ đua xa | Mái tách khỏi trần, có lớp không khí | Giảm nhiệt truyền xuống tầng trên |
| Khối nhà hẹp | Chiều sâu một hoặc hai phòng | Thông gió xuyên, lấy sáng hai phía |
Thư viện Khoa học Tổng hợp ở Thành phố Hồ Chí Minh (khánh thành năm 1971) với hệ lam đứng dày đặc là một ví dụ được nhiều giảng viên đưa sinh viên đến xem. Tinh thần chung của giai đoạn này là hình thức hiện đại, không trang trí vay mượn, nhưng mọi chi tiết đều trả lời cho nắng, mưa và gió.
Điều gì đã bị quên trong nhà phố hôm nay
So với những công trình trên, nhiều nhà phố và toà nhà gần đây quay lại những lỗi của giai đoạn đầu:
- Mặt tiền kính lớn hướng tây không có lam, phải dán phim cách nhiệt và chạy điều hoà suốt chiều.
- Mái bằng bê tông không có lớp cách nhiệt hay khe thông gió, tầng trên cùng nóng hầm hập.
- Nhà sâu nhưng không có giếng trời, phòng giữa tối phải bật đèn ban ngày.
- Bông gió bị coi là “cũ” và thay bằng tường kín, mất thông gió tự nhiên.
Những thủ pháp cũ không đắt: lam bê tông, bông gió, hiên đều là vật liệu phổ thông. Thứ thiếu là thói quen thiết kế đặt khí hậu lên trước.
Học lịch sử để hiểu công trình hôm nay
Ba giai đoạn trên cho thấy một mạch liên tục: mỗi làn sóng kiến trúc mới đến Việt Nam đều phải “học lại” khí hậu, và lời giải cuối cùng thường gần với nguyên lý nhà truyền thống: che, thoáng, nhẹ. Khi thấy một công trình mới dùng lam, gạch thông gió hay mái hai lớp, bạn có thể nhận ra nó đang tiếp nối truyền thống nào, và xét nó làm tốt hơn hay chỉ mượn hình.
Áp dụng: một buổi đi bộ khảo sát khí hậu
- Chọn một tuyến phố có công trình của cả ba giai đoạn (nhiều khu trung tâm Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Huế, Đà Lạt có điều này).
- Với mỗi công trình, xác định hướng mặt chính bằng la bàn điện thoại.
- Ghi lại thủ pháp che nắng và thông gió: hiên, lam, cửa chớp, bông gió, mái đua.
- Ký họa một chi tiết lam hoặc bông gió, ước lượng độ sâu và khoảng cách.
- Lập một bảng: công trình, giai đoạn, hướng, thủ pháp, hiệu quả dự đoán.
Việc nên làm tiếp: khi làm đồ án, trước khi chọn vật liệu mặt đứng, hãy tự hỏi mặt này nếu thuộc năm 1965 thì người thiết kế sẽ đặt lam gì. Câu hỏi đó rất thường dẫn đến một mặt đứng vừa mát hơn vừa có bản sắc hơn.
Câu hỏi thường gặp
Phong cách kiến trúc Đông Dương là gì?
Là xu hướng khoảng thập niên 1920 – 1930 kết hợp bố cục và kỹ thuật phương Tây với mái nhiều tầng, hiên sâu và chi tiết Á Đông. Nó thừa nhận mái lớn và hiên của nhà truyền thống là giải pháp khí hậu hiệu quả.
Kiến trúc hiện đại nhiệt đới là gì?
Là hướng kiến trúc hiện đại được điều chỉnh cho khí hậu nóng ẩm, dùng lam che nắng, gạch thông gió, hành lang bên, khối nhà hẹp và mái cách nhiệt. Ở Việt Nam, giai đoạn 1950 – 1975 có nhiều công trình tiêu biểu.
Bông gió là gì?
Là gạch rỗng có hoa văn xếp thành mảng tường, cho gió và ánh sáng đi qua trong khi vẫn che nắng trực tiếp và giữ riêng tư. Đây là vật liệu phổ biến trong kiến trúc nhiệt đới Việt Nam giữa thế kỷ 20.
Vì sao nhà thời Pháp có trần rất cao?
Trần cao 4 – 5 m giúp khối không khí nóng bốc lên xa khỏi vùng người sinh hoạt, kết hợp cửa thoáng trên cao để thoát nhiệt. Đây là một trong những điều chỉnh đầu tiên cho khí hậu nhiệt đới.
Lam che nắng nên sâu bao nhiêu?
Tuỳ hướng và kích thước cửa, lam trong các công trình hiện đại nhiệt đới thường sâu từ khoảng 400 mm đến 1 m. Khi thiết kế nên kiểm bằng biểu đồ góc nắng cho hướng cụ thể thay vì đoán.
