Đứng dưới hiên một ngôi nhà cổ đồng bằng Bắc Bộ vào trưa tháng sáu, nhiệt độ cảm nhận thấp hơn rõ rệt so với ngoài sân. Không có điều hoà, không có quạt. Thứ làm nên khác biệt là một mái ngói dày, đua ra rộng, một hàng hiên sâu và những cánh cửa bức bàn có thể tháo ra cho gió lùa.
Kiến trúc truyền thống Việt thường được học như một chương hoài niệm, xem ảnh đình làng, thuộc tên các bộ phận. Nhưng nếu đọc bằng con mắt kỹ thuật, đó là một kho lời giải khí hậu và kết cấu mà thiết kế hôm nay vẫn cần.
Bộ khung gỗ: công trình dựng trước, tường tính sau
Nhà truyền thống ở đồng bằng dùng bộ khung gỗ chịu lực: cột gỗ đặt trên chân tảng đá kê (không chôn xuống đất), liên kết với nhau bằng xà, kèo, rường theo hệ mộng. Tường gạch hay vách đất chỉ là bao che, không chịu mái.
Hệ quả đáng chú ý:
- Chân cột kê trên đá: chống ẩm mục chân cột, và cho phép cả khung dịch nhẹ mà không gãy khi nền lún.
- Liên kết mộng: có thể tháo dỡ, thay thế từng cấu kiện, thậm chí di dời cả ngôi nhà.
- Tường không chịu lực: đó chính là “mặt bằng tự do” mà kiến trúc hiện đại châu Âu đầu thế kỷ 20 tuyên bố, chỉ khác vật liệu.
Gian, chái và bộ vì
Đơn vị không gian là gian: khoảng giữa hai bộ vì (hai hàng cột ngang). Nhà ba gian hai chái nghĩa là ba khoảng chính ở giữa và hai phần chái ở hai đầu hồi, nơi mái được kéo xuống bốn phía. Số gian thường lẻ để có gian giữa làm trục chính.
Bộ vì (khung ngang) có nhiều kiểu tuỳ vùng và thời kỳ: vì kèo cầm, vì chồng rường, vì kẻ chuyền… Điểm chung là chúng đưa tải trọng mái về các cột, đồng thời tạo độ vươn cho mái hiên. Kẻ và bẩy là những thanh gỗ đỡ phần mái đua ra ngoài cột hiên, cho phép mái vươn xa mà không cần thêm cột.
Mái lớn: bộ phận quan trọng nhất về khí hậu
| Đặc điểm mái | Tác dụng | Tương đương hiện đại |
|---|---|---|
| Độ dốc lớn | Thoát nước nhanh khi mưa lớn | Độ dốc mái ngói theo quy định nhà sản xuất |
| Mái đua sâu, hiên rộng | Che nắng tường, che mưa hắt | Ô văng, mái hiên, tấm che nắng ngang |
| Ngói nhiều lớp, có khe | Cách nhiệt, thoát hơi nóng | Mái hai lớp, lớp cách nhiệt có khe thông gió |
| Không gian dưới mái cao | Khối khí nóng bốc lên cao, xa người | Trần cao, cửa thoát nhiệt trên cao |
Mái chiếm phần lớn chiều cao và thể tích của nhà truyền thống. Nhìn từ xa, ngôi nhà gần như chỉ là một mái lớn nằm trên bộ khung. Đó không phải thẩm mỹ ngẫu nhiên mà là đáp ứng với nắng và mưa nhiệt đới.
Ba mẫu nhà, ba lời giải
Nhà rường Huế
Bộ khung gỗ chạm khắc tinh xảo, thường đặt trong khu vườn có bình phong, hồ nước, cây xanh. Vườn tạo vi khí hậu mát quanh nhà, cây lớn che nắng chiều. Mô hình nhà vườn là minh chứng rằng ngôi nhà và khu đất được thiết kế cùng lúc.
Nhà ống phố cổ Hội An
Mặt tiền hẹp, nhà sâu hàng chục mét, xen giữa là sân trong hoặc giếng trời. Sân trong lấy sáng cho phần giữa nhà và tạo hiệu ứng ống khói: không khí nóng bốc lên qua sân, kéo gió mát từ mặt đường vào. Đây là bài học trực tiếp cho nhà phố hẹp ngày nay.
Nhà sàn vùng núi
Nâng sàn lên khỏi mặt đất ẩm và thú dữ, gió lùa dưới sàn, dùng gầm sàn cho kho và chăn nuôi. Vật liệu tại chỗ (gỗ, tre, lá, tranh), dựng nhanh bằng sức cộng đồng.
Đọc đình làng như một công trình cộng đồng
Đình làng là công trình công cộng lớn nhất của làng xưa, nơi hội họp và sinh hoạt chung. Về kỹ thuật, đình có bộ khung gỗ quy mô lớn, cột cái đường kính có khi trên nửa mét, mái đao cong vút ở bốn góc. Không gian bên trong mở, không có tường ngăn, nhiều đình ban đầu không có tường bao kín. Ở đây mái chính là thứ định nghĩa không gian, đúng như ý “mặt phẳng trên đầu tạo không gian” trong lý thuyết hiện đại.
Những điều không nên sao chép máy móc
- Sao chép hình thức mái cong, đầu đao lên công trình bê tông mà bỏ mất lý do (hiên sâu, thông gió) là “trang phục truyền thống” chứ không phải kiến trúc truyền thống.
- Gỗ lớn ngày nay khan hiếm; bài học nên lấy là nguyên lý (khung tách bao che, mái che bóng, sân trong) chứ không phải vật liệu.
- Nhà truyền thống phục vụ lối sống khác; bố cục thờ tự, phân chia nam nữ… không cần ép vào nhà ở hiện đại.
Áp dụng: khảo sát một ngôi nhà cổ trong một buổi
- Chọn một ngôi nhà cổ mở cửa tham quan hoặc được chủ nhà cho phép.
- Đo bước chân: chiều dài mỗi gian, chiều sâu hiên, khoảng đua mái tính từ cột hiên.
- Ước chiều cao chân tảng, cột hiên, điểm thấp nhất của mái hiên (dùng người đứng làm thước).
- Vẽ một mặt cắt ngang qua gian giữa, thể hiện bộ vì và độ dốc mái.
- Ghi nhiệt độ cảm nhận và hướng gió ở sân, dưới hiên, trong nhà cùng một thời điểm.
- Viết ba nguyên lý bạn có thể đưa vào đồ án hiện đại, mỗi nguyên lý kèm một chi tiết cụ thể.
Việc nên làm tiếp: lấy mặt cắt vừa vẽ đặt cạnh mặt cắt đồ án nhà ở của bạn, cùng tỷ lệ. So độ sâu hiên, chiều cao không gian dưới mái, vị trí lỗ thoát khí. Khoảng cách giữa hai bản vẽ đó thường là chỗ đồ án của bạn còn nóng.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ba gian hai chái là gì?
Là ngôi nhà truyền thống có ba gian chính ở giữa, mỗi gian là khoảng giữa hai bộ vì, và hai chái ở hai đầu hồi nơi mái kéo xuống bốn phía. Gian giữa thường là không gian chính của ngôi nhà.
Vì sao cột nhà gỗ truyền thống kê trên đá tảng?
Chân tảng đá giữ chân cột khô ráo, tránh mục do ẩm từ đất, và cho phép khung gỗ dịch chuyển nhẹ khi nền lún mà không gãy. Đây cũng là lý do nhà gỗ có thể tháo dỡ và dựng lại.
Giếng trời trong nhà ống Hội An có tác dụng gì?
Giếng trời hay sân trong lấy ánh sáng cho phần giữa ngôi nhà sâu và tạo luồng khí: không khí nóng bốc lên qua sân, kéo gió mát từ mặt đường vào. Đây là lời giải thông gió tự nhiên cho nhà mặt tiền hẹp.
Kiến trúc truyền thống Việt có bài học gì cho nhà ở hiện đại?
Những nguyên lý đáng học gồm khung chịu lực tách khỏi tường bao che, mái và hiên đua sâu để che nắng mưa, sân trong để thông gió lấy sáng, và thiết kế nhà cùng với vườn để tạo vi khí hậu.
Bộ vì trong nhà gỗ là gì?
Là khung ngang gồm cột, kèo, xà, rường liên kết bằng mộng, đỡ mái và truyền tải xuống chân cột. Có nhiều kiểu như vì kèo cầm, vì chồng rường, tuỳ vùng và thời kỳ.
