Phần lớn ngôi nhà phố ở Việt Nam hôm nay là khung bê tông cốt thép với sàn phẳng, cột ở góc, tường gạch chèn giữa. Người xây ít khi biết rằng sơ đồ này từng là một bản phác thảo mang tính tuyên ngôn năm 1914: khung Dom-ino của Le Corbusier, gồm sàn, cột và cầu thang, không có bức tường chịu lực nào.
Kiến trúc hiện đại không chỉ là một phong cách “hộp trắng”. Nó là sự thay đổi căn bản về cách tổ chức công trình khi thép, bê tông cốt thép và kính trở nên phổ biến. Nhiều ý tưởng của nó ta đang dùng hằng ngày mà không gọi tên.
Bối cảnh: vật liệu mới, xã hội mới
Cuối thế kỷ 19, khung thép cho phép nhà cao tầng ở Chicago; đầu thế kỷ 20, bê tông cốt thép trở nên phổ thông. Công nghiệp hoá cần nhà ở số lượng lớn, nhà máy, trường học. Các kiến trúc sư trẻ thấy rằng khoác mặt tiền cổ điển lên kết cấu mới là không trung thực và tốn kém. Họ tìm một ngôn ngữ mới xuất phát từ vật liệu, công năng và sản xuất công nghiệp.
Bauhaus: trường học đổi cách dạy thiết kế
Bauhaus được Walter Gropius thành lập năm 1919 ở Weimar, rồi chuyển về Dessau với toà nhà trường nổi tiếng hoàn thành năm 1926. Trường tồn tại chưa đến mười bốn năm nhưng để lại một di sản sư phạm lớn:
- Khoá cơ bản (Vorkurs): sinh viên học về vật liệu, màu, hình, bố cục trước khi chuyên sâu. Phần lớn chương trình năm nhất các trường thiết kế và kiến trúc hôm nay, kể cả môn “bố cục tạo hình”, bắt nguồn từ mô hình này.
- Xưởng thực hành: học qua làm với vật liệu thật, gắn thiết kế với sản xuất.
- Không tách nghệ thuật và kỹ thuật: nghệ sĩ và thợ thủ công làm cùng nhau.
Toà nhà Bauhaus Dessau thể hiện ý tưởng bằng hình khối: các cánh nhà cho xưởng, ký túc, hành chính tách rõ theo chức năng, nối bằng cầu; khối xưởng bọc tường kính treo ngoài khung.
Le Corbusier và năm điểm của kiến trúc mới
Năm 1926 – 1927, Le Corbusier công bố năm điểm, tất cả đều là hệ quả của khung Dom-ino:
| Điểm | Nội dung | Hệ quả kết cấu |
|---|---|---|
| Cột pilotis | Nâng nhà lên khỏi mặt đất | Tầng trệt thoáng, tách khỏi ẩm |
| Mặt bằng tự do | Vách ngăn đặt tuỳ ý | Tường không còn chịu lực |
| Mặt đứng tự do | Mặt ngoài không phụ thuộc cột | Sàn đua ra, cột lùi vào trong |
| Cửa sổ băng ngang | Dải kính chạy dài | Không cần lanh tô đỡ tường phía trên |
| Vườn trên mái | Mái bằng dùng được | Bù lại phần đất bị công trình chiếm |
Biệt thự Savoye (1928 – 1931) gần Paris là minh hoạ đầy đủ nhất. Trong đó còn có ý tưởng “dạo bước kiến trúc” (promenade architecturale): con dốc thoai thoải dẫn người từ tầng trệt lên mái, trải nghiệm công trình như một chuỗi cảnh.
Về sau, khi làm việc ở những nơi nắng gắt như Ấn Độ, Le Corbusier phát triển lam chắn nắng bê tông sâu (brise-soleil) và mái che lớn, cho thấy chính ông cũng điều chỉnh ngôn ngữ theo khí hậu.
Mies van der Rohe: ít mà nhiều
Mies van der Rohe theo đuổi sự tinh giản đến mức cực đoan. Gian trưng bày Đức tại Barcelona (1929) chỉ có vài bức vách đá, kính và tám cột thép mảnh đỡ một mái phẳng; không gian chảy liên tục giữa các vách. Nhà Farnsworth (1951) gần như chỉ là hai tấm sàn và mái kẹp giữa các cột thép, bao kính bốn phía.
Câu “ít mà nhiều” (less is more) thường được hiểu là “ít đồ”. Thực ra ở Mies, ít chi tiết đòi hỏi mỗi chi tiết còn lại phải hoàn hảo: mối nối thép, mạch đá, cao độ sàn. Ông cũng hay được gắn với câu “Chúa ở trong chi tiết”.
Những gì còn nguyên giá trị
- Tách kết cấu khỏi vách ngăn để công trình dễ đổi công năng.
- Thiết kế từ công năng và vật liệu thay vì từ phong cách vay mượn.
- Không gian liên thông, ánh sáng và thông thoáng làm trung tâm.
- Chuẩn hoá, mô-đun hoá để thi công hiệu quả.
Những gì cần đọc với con mắt phê phán
- Kính lớn không che nắng ở khí hậu nhiệt đới: nhà hộp kính theo mẫu ôn đới biến thành lò sưởi, phải bù bằng điều hoà công suất lớn.
- Mái bằng thiếu chống thấm tốt: ở vùng mưa nhiều, mái bằng đòi hỏi độ dốc thoát nước và lớp chống thấm đúng kỹ thuật, nếu không thì thấm dột kéo dài.
- Quy hoạch khối nhà lặp lại quy mô lớn: một số khu nhà ở theo mô hình hiện đại thuần tuý ở châu Âu và Mỹ bị phê phán vì thiếu không gian đường phố sinh động; đó là chuyện của cấp đô thị, nhưng nhắc để thấy giới hạn của công thức.
Áp dụng: “hiện đại hoá” đúng cách cho khí hậu nóng ẩm
Bài tập cho đồ án nhà ở nhỏ:
- Vẽ sơ đồ khung Dom-ino cho công trình: lưới cột, sàn, lõi thang. Không vẽ tường.
- Đặt vách ngăn tự do theo công năng. Kiểm xem có vách nào buộc phải trùng trục cột không, vì sao.
- Thiết kế cửa sổ băng ngang cho mặt hướng nam, kèm tấm che nắng ngang đua ra ít nhất 600 – 900 mm.
- Mặt tây: thay cửa sổ băng bằng lam đứng hoặc tường có lỗ thông gió.
- Mái bằng: xác định độ dốc thoát nước và vị trí ống thoát; nếu làm vườn mái, ghi rõ lớp chống thấm và lớp thoát nước.
Việc nên làm tiếp: tìm mặt bằng biệt thự Savoye, vẽ lại bằng tay và đánh dấu năm điểm trên đó. Rồi tự hỏi nếu công trình này đặt ở Đà Nẵng, bạn sẽ đổi những gì. Câu trả lời là bước đầu của kiến trúc hiện đại nhiệt đới.
Câu hỏi thường gặp
Năm điểm kiến trúc của Le Corbusier là gì?
Gồm cột pilotis nâng nhà, mặt bằng tự do, mặt đứng tự do, cửa sổ băng ngang và vườn trên mái. Cả năm đều xuất phát từ việc dùng khung bê tông cốt thép thay cho tường chịu lực.
Bauhaus là gì?
Là trường thiết kế do Walter Gropius thành lập năm 1919 tại Đức, nổi tiếng với cách dạy kết hợp nghệ thuật, thủ công và sản xuất công nghiệp. Khoá cơ bản của Bauhaus là nền tảng cho nhiều chương trình năm nhất ngành thiết kế và kiến trúc hiện nay.
“Less is more” nghĩa là gì trong kiến trúc?
Câu gắn với Mies van der Rohe, chỉ việc tinh giản hình thức để làm nổi bật không gian, vật liệu và tỷ lệ. Ít chi tiết không có nghĩa là dễ, vì mỗi chi tiết còn lại phải được làm rất chính xác.
Khung Dom-ino là gì?
Là sơ đồ kết cấu Le Corbusier đề xuất năm 1914 gồm các tấm sàn bê tông, cột và cầu thang, không có tường chịu lực. Đây là mô hình kết cấu nền tảng của hầu hết nhà khung bê tông ngày nay.
Kiến trúc hiện đại có hợp với khí hậu Việt Nam không?
Hợp nếu được điều chỉnh: thêm tấm che nắng, lam, hiên sâu, mái có độ dốc thoát nước và thông gió xuyên phòng. Sao chép nguyên mẫu hộp kính ôn đới sẽ gây nóng và tốn năng lượng.
