Hiện tượng này có tên trong tâm lý học: hiệu ứng mỏ neo. Ý tưởng đầu tiên xuất hiện trong đầu trở thành điểm tham chiếu, mọi ý sau đều bị đo so với nó và thường thua, đơn giản vì ta đã đầu tư cảm xúc vào ý đầu. Trong đồ án kiến trúc, mỏ neo này khiến nhiều sinh viên dành cả học kỳ đánh bóng một phương án mà chưa từng biết nó có phải hướng tốt nhất hay không.
Cách chống lại mỏ neo rất đơn giản nhưng đòi hỏi kỷ luật: cố ý phát triển ba phương án khác nhau về bản chất, đến cùng một mức, rồi mới chọn.
“Khác nhau về bản chất” nghĩa là gì
Ba phương án chỉ khác vị trí cửa sổ hay màu vật liệu không phải là ba phương án. Chúng phải khác ở ít nhất một trong các quyết định nền tảng:
- Cách đặt khối trên khu đất: bám đường hay lùi sâu, một khối hay nhiều khối, bao sân hay mở sân.
- Kiểu tổ chức: tuyến, tập trung, cụm, lưới.
- Quan hệ với bối cảnh: hoà vào dãy phố hay tạo điểm nhấn tương phản.
- Chiến lược khí hậu: khối hẹp thông gió xuyên, hay khối sâu có sân trong, hay mái lớn che phủ.
Một cách gợi ý: đặt tên cho mỗi phương án bằng một hình ảnh, ví dụ “cái sân”, “con đường”, “chiếc ô”. Nếu hai phương án cùng một hình ảnh, chúng chưa đủ khác.
Phát triển đến cùng một mức
So sánh một phương án đã có mặt bằng chi tiết với hai phương án chỉ là phác thảo là không công bằng; phương án chi tiết luôn trông thuyết phục hơn. Mỗi phương án cần có tối thiểu:
- Sơ đồ đặt khối trên khu đất, tỷ lệ 1:500.
- Mặt bằng tầng trệt sơ bộ, 1:200, thể hiện lối vào, phân khu, giao thông chính.
- Một mặt cắt qua không gian quan trọng nhất.
- Mô hình khối nhanh 1:500 hoặc 1:200.
- Bảng diện tích sơ bộ, kiểm có đáp ứng đề không.
Thời gian dành cho giai đoạn này thường khoảng hai tuần trong đồ án tám tuần. Mỗi phương án không cần đẹp, chỉ cần đủ để trả lời các câu hỏi so sánh.
So sánh bằng ma trận tiêu chí
Thay vì chọn theo cảm giác, lập bảng tiêu chí lấy từ chính nhiệm vụ thiết kế và phân tích khu đất. Mỗi tiêu chí có trọng số theo mức quan trọng với đề bài cụ thể.
| Tiêu chí | Trọng số | Phương án “Sân” | Phương án “Đường” | Phương án “Ô” |
|---|---|---|---|---|
| Đáp ứng diện tích, chỉ tiêu | 3 | 3 | 3 | 2 |
| Dây chuyền công năng rõ | 3 | 2 | 3 | 2 |
| Khí hậu: thông gió, che nắng | 2 | 3 | 2 | 3 |
| Quan hệ với bối cảnh | 2 | 2 | 3 | 1 |
| Giải vấn đề trung tâm của đề | 3 | 3 | 2 | 2 |
| Tiềm năng phát triển ý tưởng | 2 | 3 | 2 | 3 |
| Tổng có trọng số | 40 | 38 | 32 |
Điểm 1 – 3 cho mỗi ô, nhân trọng số rồi cộng. Con số không phải là quyết định cuối, nhưng nó buộc bạn giải thích vì sao phương án mình “thích” lại thua ở một tiêu chí quan trọng. Nhiều khi ma trận cho thấy phương án thứ hai có một điểm mạnh nên được mượn sang phương án thắng.
Kết hợp có chọn lọc, không trộn tất cả
Sau so sánh, cám dỗ lớn là trộn cái hay của cả ba. Kết quả thường là một phương án lai không rõ chủ đề. Nguyên tắc:
- Chọn một phương án làm xương sống.
- Mượn tối đa một hai giải pháp cụ thể từ phương án khác, nếu chúng không mâu thuẫn với xương sống.
- Viết lại câu ý tưởng sau khi kết hợp. Nếu câu dài hơn, phương án đang mất trọng tâm.
Chốt đúng hạn
Thời điểm chốt phương án là quyết định quản lý quan trọng nhất của đồ án. Trễ hạn chốt hai tuần thường có nghĩa là bản vẽ kỹ thuật và bảng trình bày bị dồn vào tuần cuối. Một mốc tham khảo: chốt vào khoảng giữa thời lượng đồ án, sau đó chỉ điều chỉnh, không đổi hướng.
Nếu đến hạn mà vẫn phân vân, đó thường là dấu hiệu các phương án đều ở mức “tạm được” và bạn đang chờ một ý hoàn hảo. Hãy chọn phương án có điểm ma trận cao nhất và đầu tư phát triển. Một phương án bình thường làm kỹ luôn tốt hơn một phương án xuất sắc làm dở.
Giữ lại dấu vết quá trình
Ba phương án không bị chọn không phải là công cốc. Chúng là bằng chứng quá trình tư duy, và nhiều hội đồng chấm đánh giá cao việc sinh viên trình bày được mình đã thử gì, loại gì, vì sao. Một dải nhỏ trên bảng trình bày với ba mô hình khối và ma trận so sánh thường gây ấn tượng tốt hơn một phối cảnh thêm.
Áp dụng: hai tuần “ba hướng”
- Ngày 1 – 2: viết ba câu ý tưởng khác nhau, mỗi câu kèm một hình ảnh tên gọi.
- Ngày 3 – 8: phát triển song song cả ba đến mức tối thiểu đã nêu. Mỗi ngày làm việc trên cả ba, không bỏ rơi cái nào.
- Ngày 9: lập ma trận tiêu chí, chấm điểm, nhờ một bạn chấm độc lập để so.
- Ngày 10: mang cả ba đến buổi sửa bài, trình bày ma trận, xin ý kiến giảng viên.
- Ngày 11 – 12: chốt, viết lại câu ý tưởng, lên kế hoạch phát triển phần còn lại.
Lần đầu làm quy trình này bạn sẽ thấy tốn công. Nhưng ở đồ án thứ hai, thứ ba, việc nghĩ ra ba hướng khác nhau sẽ trở thành phản xạ, và đó là một trong những thói quen rõ nhất phân biệt người thiết kế chuyên nghiệp với người chỉ biết vẽ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nên làm nhiều phương án cho đồ án?
Để tránh hiệu ứng mỏ neo, khi ý tưởng đầu tiên chiếm ưu thế chỉ vì xuất hiện trước. So sánh ba hướng khác nhau giúp bạn biết phương án chọn có thật sự tốt nhất và thường phát hiện giải pháp hay để mượn.
Ba phương án khác nhau đến mức nào là đủ?
Chúng cần khác ở quyết định nền tảng như cách đặt khối trên đất, kiểu tổ chức mặt bằng, quan hệ với bối cảnh hay chiến lược khí hậu. Chỉ khác vị trí cửa hay vật liệu thì chưa phải phương án khác.
Ma trận so sánh phương án lập thế nào?
Liệt kê các tiêu chí lấy từ đề bài và phân tích khu đất, gán trọng số theo mức quan trọng, chấm điểm từng phương án rồi nhân trọng số và cộng. Kết quả giúp lập luận rõ ràng khi chọn.
Khi nào nên chốt phương án đồ án?
Nên chốt vào khoảng giữa thời lượng đồ án, sau đó chỉ điều chỉnh chứ không đổi hướng. Chốt muộn khiến bản vẽ kỹ thuật và bảng trình bày bị dồn vào tuần cuối.
Có nên kết hợp ưu điểm của cả ba phương án không?
Chỉ nên chọn một phương án làm xương sống và mượn tối đa một hai giải pháp cụ thể không mâu thuẫn từ phương án khác. Trộn tất cả dễ tạo ra một phương án lai thiếu chủ đề.
