Có một cách thử đơn giản để biết đồ án có ý tưởng rõ hay không: che hết các phối cảnh, chỉ để lại các sơ đồ. Nếu người xem vẫn hiểu vì sao công trình nằm ở đó, có hình dạng đó, mở về hướng đó, ý tưởng đã được truyền tải. Nếu không còn gì để hiểu, đồ án đang dựa vào ảnh đẹp.
Sơ đồ phân tích (diagram) là cách kiến trúc sư vẽ lý lẽ chứ không vẽ vật thể. Nó bỏ đi mọi chi tiết không liên quan để làm nổi một quan hệ duy nhất.
Nguyên tắc số một: một sơ đồ, một ý
Lỗi phổ biến nhất là nhồi mọi thứ vào một hình: hướng nắng, hướng gió, giao thông, tầm nhìn, cây xanh, phân khu, tất cả trên cùng một mặt bằng khu đất. Kết quả là một mớ mũi tên chồng chéo không ai đọc nổi.
Hãy tách: một sơ đồ cho nắng, một cho gió, một cho giao thông. Mỗi sơ đồ có thể nhỏ, nhưng đọc được trong ba giây.
Các nhóm sơ đồ hay dùng
| Nhóm | Trả lời câu hỏi | Hình thức thường gặp |
|---|---|---|
| Phân tích khu đất | Khu đất có gì, bị gì tác động | Mặt bằng tổng thể giản lược, mũi tên nắng gió, tiếng ồn, tầm nhìn |
| Hình thành khối | Khối được tạo ra bằng những bước nào | Chuỗi 4 – 6 trục đo nhỏ, mỗi bước một thao tác |
| Công năng | Phân khu, quan hệ các nhóm phòng | Trục đo tách tầng, tô màu theo khu |
| Giao thông | Ai đi đường nào | Đường màu trên mặt bằng hoặc trục đo |
| Khí hậu | Nắng, gió, mưa được xử lý ra sao | Mặt cắt với tia nắng, mũi tên gió, lớp che |
| Kết cấu | Hệ chịu lực là gì | Trục đo lưới cột, sàn, lõi, tách khỏi vỏ |
Sơ đồ hình thành khối: loại được xem nhiều nhất
Chuỗi sơ đồ hình thành khối (massing evolution) kể câu chuyện từ khu đất trống đến hình dạng cuối cùng. Để nó thuyết phục:
- Bắt đầu từ ràng buộc thật: ranh đất, khoảng lùi, chiều cao cho phép tạo ra khối tối đa.
- Mỗi bước là một thao tác có lý do: “khoét sân trong để lấy gió”, “hạ tầng cao phía giáp nhà dân”, “xoay khối tránh nắng tây”.
- Giữ cùng góc nhìn, cùng tỷ lệ cho mọi bước, để mắt chỉ thấy phần thay đổi.
- Tô màu phần vừa thay đổi, phần còn lại để xám.
- Viết một dòng chữ ngắn dưới mỗi bước, động từ đứng đầu.
Cảnh giác: chuỗi hình thành khối có thể bị “viết ngược”, tức là vẽ ra sau khi đã có hình dạng cuối để hợp thức hoá. Thầy chấm nhận ra khi các bước không có lý do thật. Tốt nhất là ghi chép chuỗi này ngay trong quá trình làm, bằng mô hình và phác thảo thật.
Ngôn ngữ đồ hoạ của sơ đồ
- Nền trung tính: công trình và khu đất màu xám hoặc trắng, nét mảnh.
- Một đến hai màu nhấn cho thông tin chính. Mỗi màu gắn với một nghĩa, giữ nguyên nghĩa đó trên mọi sơ đồ của đồ án (ví dụ cam luôn là nắng, xanh luôn là gió).
- Mũi tên có thứ bậc: luồng chính dày, luồng phụ mảnh. Mũi tên cong cho gió, thẳng cho tia nắng.
- Chữ tối thiểu: nhãn ngắn, không đoạn văn.
- Trục đo thay vì phối cảnh: trục đo giữ tỷ lệ, các cạnh song song, dễ so sánh giữa các sơ đồ.
Sơ đồ mặt cắt khí hậu
Với khí hậu nóng ẩm, một mặt cắt khí hậu tốt thường mạnh hơn mọi lời thuyết minh. Nó nên có:
- Tia nắng mùa hè và mùa đông ở giờ bất lợi, cho thấy tấm che chặn được tia nào.
- Mũi tên gió vào từ phía nào, thoát ra ở đâu, đi qua phòng nào.
- Vùng khí nóng tích tụ dưới mái và đường thoát của nó.
- Cây xanh, mặt nước nếu chúng thật sự đóng vai trò làm mát.
Chỉ vẽ những gì thiết kế thật sự làm. Mũi tên gió xuyên qua một căn phòng không có cửa đối diện là sơ đồ nói dối.
Xếp sơ đồ thành câu chuyện trên bảng
Một chuỗi hợp lý thường là: bối cảnh và vấn đề, rồi ý tưởng chủ đạo (một sơ đồ lớn nhất), rồi hình thành khối, rồi công năng và giao thông, rồi khí hậu và kết cấu. Người xem đi từ “vì sao” đến “như thế nào”. Sơ đồ ý tưởng chủ đạo nên là hình dễ nhớ nhất, có thể vẽ lại bằng năm nét trên khăn giấy.
Những lỗi sơ đồ hay gặp
- Sơ đồ đẹp nhưng không liên quan tới thiết kế (mũi tên gió chung chung không gắn với cửa nào).
- Quá nhiều màu, mỗi sơ đồ một hệ màu khác.
- Sơ đồ quá nhỏ trên bảng, không đọc được từ khoảng cách 1,5 m.
- Sơ đồ công năng chỉ là mặt bằng tô màu, không thêm thông tin gì so với mặt bằng.
Áp dụng: bài tập “ý tưởng trong sáu hình”
- Viết ý tưởng đồ án thành một câu, tối đa 20 chữ.
- Vẽ một sơ đồ duy nhất minh hoạ câu đó, chỉ bằng bút đen và một màu nhấn.
- Vẽ bốn sơ đồ hình thành khối dẫn từ khu đất đến hình dạng cuối, cùng góc trục đo.
- Vẽ một mặt cắt khí hậu.
- Đưa sáu hình cho một người ngoài ngành xem, không giải thích. Nhờ họ kể lại ý tưởng.
- Chỗ nào họ kể sai là chỗ sơ đồ chưa rõ. Sửa đúng chỗ đó.
Sáu hình này có thể trở thành nửa trên của bảng trình bày. Việc tiếp theo: lập một bảng quy ước màu và ký hiệu cho riêng mình, dùng xuyên suốt các đồ án. Sau vài học kỳ, sơ đồ sẽ trở thành “chữ viết tay” riêng của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Sơ đồ phân tích kiến trúc là gì?
Là hình vẽ giản lược thể hiện một quan hệ hoặc lý lẽ thiết kế, như hướng nắng, luồng giao thông, cách hình thành khối, thay vì vẽ chi tiết công trình. Nó giúp người xem hiểu vì sao công trình có hình dạng như vậy.
Sơ đồ hình thành khối nên vẽ thế nào?
Vẽ chuỗi 4 – 6 trục đo cùng góc nhìn và tỷ lệ, bắt đầu từ khối tối đa theo ràng buộc khu đất, mỗi bước là một thao tác có lý do, tô màu phần thay đổi và ghi một dòng ngắn dưới mỗi bước.
Một sơ đồ nên thể hiện bao nhiêu thông tin?
Tốt nhất là một ý chính cho mỗi sơ đồ. Tách nắng, gió, giao thông, công năng thành các sơ đồ riêng giúp người xem đọc được trong vài giây thay vì phải giải mã một hình rối.
Nên dùng màu thế nào trong sơ đồ kiến trúc?
Dùng nền trung tính và một đến hai màu nhấn, mỗi màu gắn với một nghĩa cố định trong toàn bộ đồ án, ví dụ cam cho nắng, xanh cho gió. Tránh đổi hệ màu giữa các sơ đồ.
Vì sao nên dùng trục đo thay vì phối cảnh cho sơ đồ?
Trục đo giữ tỷ lệ và các cạnh song song, dễ so sánh giữa các bước hay các tầng, và không bị méo theo điểm nhìn. Nhờ đó sơ đồ rõ ràng và trung thực hơn.
