Chủ nhà muốn mái ngói “thoải cho sang”, kiến trúc sư hạ độ dốc xuống vì mặt đứng trông thanh hơn. Mùa mưa đầu tiên, gió tạt mạnh, nước bị thổi ngược lên dưới các viên ngói chồng mí và rơi xuống trần thạch cao. Không viên ngói nào vỡ. Chỉ là độ dốc thấp hơn mức ngói đó được thiết kế để chịu.
Mái ngói là hệ thống xếp chồng, không phải một lớp liền. Nó kín nước nhờ độ dốc và độ chồng mí, không nhờ vật liệu. Hiểu điều này là hiểu vì sao mái dột ở những chỗ rất cụ thể.
Ngói chống nước nhờ trọng lực, không nhờ keo
Mỗi viên ngói phủ lên viên bên dưới một đoạn (độ chồng mí) và có gờ, rãnh ở cạnh để dẫn nước. Nước chảy xuống theo trọng lực, luôn nằm trên mặt viên dưới. Hệ thống này hỏng khi:
- Độ dốc quá thấp, nước chảy chậm, gió và mao dẫn đẩy nước ngược lên qua mí chồng.
- Nước dồn từ một vùng mái rộng về một đường (khe giao, máng), lưu lượng vượt khả năng rãnh ngói.
- Mái gặp một bề mặt đứng (tường, ống khói, cửa mái) — nơi hệ xếp chồng bị ngắt.
Vì vậy, mỗi loại ngói có một độ dốc tối thiểu do nhà sản xuất khuyến cáo. Đó là con số đầu tiên cần tra khi chọn ngói, trước cả màu sắc. Mái thấp hơn mức đó phải có lớp chống thấm phụ bên dưới làm lớp phòng tuyến thứ hai.
Lớp lót dưới ngói: phòng tuyến thứ hai
Nhiều mái ở ta đặt ngói trực tiếp lên hệ xà gồ – cầu phong – li tô, không có gì bên dưới. Cách làm này chấp nhận được với mái đủ dốc, gió không lớn, có không gian mái thông thoáng. Nhưng với nhà có trần thạch cao sát mái, vùng mưa bão, hoặc mái dốc vừa phải, nên có màng lót chống thấm thoát hơi dưới li tô.
Màng lót làm hai việc: hứng nước bị gió thổi ngược và bụi mịn lọt qua ngói, và dẫn chúng về máng xối. Chi tiết quan trọng là màng phải chạy liên tục tới diềm mái và thả xuống máng, không dừng lửng lơ phía trên tường. Dừng giữa chừng thì nước hứng được lại nhỏ xuống đỉnh tường.
Với mái bê tông dán ngói, bản bê tông là lớp chắn nước; nhưng vẫn cần lớp chống thấm và độ dốc đúng, vì nước đọng giữa bản bê tông và ngói gây rêu mốc, làm ngói bong theo thời gian.
Năm vị trí dột kinh điển
- Khe giao mái (xối nước): hai mặt mái gặp nhau tạo đường rãnh, gom nước của cả hai mái. Cần máng tôn hoặc máng chuyên dụng đủ rộng dưới ngói, ngói hai bên cắt gọn và không lấn vào lòng máng quá mức.
- Chân tường chắn, tường đầu hồi cao hơn mái: cần diềm che (tôn gấp, vữa đổ gờ) chạy lên tường và phủ xuống mặt ngói, cộng một gờ chắn nước trên tường để nước chảy trên mặt tường không chui vào khe.
- Máng xối nằm trong nhà: máng đặt trên tường ngăn giữa hai mái, nếu tràn là tràn thẳng vào trần. Nên tránh; nếu bắt buộc, máng phải có ống tràn khẩn cấp thoát ra ngoài.
- Nóc mái và bờ chảy: vữa gắn ngói nóc nứt theo thời gian. Có loại ngói nóc bắt vít kèm băng kín khí thoát hơi, bền hơn vữa trát.
- Ống xuyên mái, cửa mái, ống thông hơi: mỗi lỗ xuyên cần tấm diềm riêng, phía trên lỗ nằm dưới ngói, phía dưới lỗ nằm trên ngói — đúng trình tự xếp chồng.
Máng xối: cỡ máng và số ống đứng
Máng xối được tính theo lưu lượng mưa lớn nhất và diện tích mái đổ về. Kiến trúc sư không cần tính chính xác, nhưng cần hiểu nguyên tắc để không vẽ sai phương án:
- Máng càng dài, nước càng dồn về cuối; nên chia máng dài thành đoạn, mỗi đoạn có ống đứng riêng.
- Máng cần dốc nhẹ về ống đứng; máng nằm phẳng tuyệt đối là máng đọng rác.
- Ống đứng nên có đầu thu chắn lá, và bố trí được chỗ để vệ sinh.
- Mép ngoài máng nên thấp hơn mép trong, để khi tràn thì tràn ra ngoài nhà.
Diềm mái và thông gió gầm mái
Không gian dưới mái dốc là một túi khí nóng. Nếu có khe lấy gió ở diềm mái và khe thoát ở nóc, không khí nóng tự bốc lên và thoát ra, kéo khí mát hơn vào từ diềm. Hiệu quả này giảm đáng kể nhiệt truyền xuống trần. Chi tiết cần vẽ: khe thông gió ở diềm có lưới chắn côn trùng, ngói nóc thoát khí, và không để bông cách nhiệt bịt kín đường gió.
Bảng kiểm nhanh cho bản vẽ mái dốc
| Hạng mục | Câu hỏi kiểm |
|---|---|
| Độ dốc | Có ghi góc dốc từng mặt mái, và có đạt mức tối thiểu của loại ngói đã chọn? |
| Lớp lót | Có màng lót không, chạy liên tục tới máng chưa? |
| Khe giao mái | Có chi tiết máng dưới ngói, bề rộng lòng máng ghi rõ? |
| Tường chắn | Có diềm che và gờ chắn nước trên tường? |
| Máng xối | Chia đoạn chưa, bao nhiêu ống đứng, có ống tràn khẩn cấp cho máng trong nhà? |
| Thông gió | Có khe lấy gió ở diềm và thoát ở nóc? |
| Xuyên mái | Mọi ống, cửa mái đều có tấm diềm riêng? |
Áp dụng: vẽ lại mái một ngôi nhà có khe giao
Chọn một nhà vườn có mặt bằng chữ L — mái hai nhánh giao nhau tạo khe xối. Vẽ mặt bằng mái tỷ lệ 1:100 ghi hướng dốc và góc dốc, đánh dấu khe giao, đường nóc, bờ chảy. Sau đó vẽ ba chi tiết tỷ lệ 1:10: khe giao mái, chân tường chắn, diềm mái có máng xối. Ở mỗi chi tiết, dùng mũi tên vẽ đường đi của nước từ đỉnh mái đến ống đứng. Chỗ nào mũi tên phải “đi ngược” lên hoặc đi qua một khe hở, chỗ đó sẽ dột.
Việc làm tiếp theo: lần tới đi khảo sát một ngôi nhà mái ngói cũ, leo lên gác mái bằng đèn pin sau cơn mưa. Vệt ố nằm đâu thì ghi lại; gần như chắc chắn nó trùng một trong năm vị trí ở trên, và đó là bài học rẻ nhất bạn có được về mái dốc.
Câu hỏi thường gặp
Mái ngói dốc bao nhiêu thì không bị dột?
Mỗi loại ngói có độ dốc tối thiểu do nhà sản xuất khuyến cáo, cần tra trước khi thiết kế. Dốc thấp hơn mức đó thì phải có lớp chống thấm phụ bên dưới.
Có cần lớp lót dưới ngói không?
Nên có với nhà có trần sát mái, vùng gió bão hoặc mái dốc vừa phải. Lớp lót hứng nước bị gió thổi ngược và dẫn về máng xối.
Mái ngói hay dột ở chỗ nào nhất?
Khe giao giữa hai mặt mái, chân tường chắn, máng xối nằm trong nhà, nóc mái và các vị trí ống xuyên mái.
Máng xối trong nhà có nên làm không?
Nên tránh vì tràn là tràn thẳng vào trần. Nếu bắt buộc, cần máng đủ rộng và có ống tràn khẩn cấp thoát ra ngoài.
Làm sao để gầm mái ngói bớt nóng?
Tạo khe lấy gió ở diềm mái và khe thoát ở nóc để khí nóng tự bốc lên thoát ra, kết hợp lớp cách nhiệt không bịt kín đường gió.
