Một dãy nhà phố xây cùng năm, cùng thợ. Căn dùng gạch bê tông khí có tường tầng trên mát hơn thấy rõ vào buổi chiều, nhưng sau mùa mưa đầu tiên lại xuất hiện vết nứt chân chim quanh khung cửa. Căn dùng gạch nung hai lớp ít nứt, nhưng tường hướng Tây ấm lên tận tối. Không căn nào “sai”; mỗi căn đang trả giá cho một đặc tính của vật liệu mà người thiết kế chưa xử lý bằng chi tiết.
Tường bao không chịu lực chính trong nhà khung bê tông, nên hay bị coi là việc của thợ. Nhưng nó quyết định ba thứ người ở cảm nhận hằng ngày: nóng hay mát, có thấm không, có nứt không.
Ba đặc tính cần so, không phải một
Người ta hay so vật liệu tường chỉ bằng độ “cách nhiệt”. Với khí hậu nóng ẩm, cần nhìn ít nhất ba đặc tính:
- Độ dẫn nhiệt: vật liệu càng nhiều lỗ rỗng kín, nhiệt đi qua càng chậm.
- Nhiệt dung (khối lượng nhiệt): tường nặng hấp thụ nhiều nhiệt, nóng lên chậm nhưng cũng nguội chậm, nhả nhiệt vào ban đêm.
- Hành vi với ẩm: hút nước bao nhiêu, co ngót khi khô bao nhiêu. Đây là nguồn gốc của phần lớn vết nứt tường.
Không vật liệu nào thắng cả ba. Chọn tường là chọn đặc tính nào quan trọng nhất cho công trình cụ thể, rồi dùng chi tiết cấu tạo để bù đặc tính yếu.
So sánh ba nhóm vật liệu phổ biến
| Tiêu chí | Gạch đất sét nung | Gạch xi măng cốt liệu (block) | Bê tông khí chưng áp (AAC) |
|---|---|---|---|
| Khối lượng | Trung bình | Nặng (block đặc) đến trung bình (block rỗng) | Nhẹ, khoảng một phần ba đến một nửa gạch nung đặc cùng thể tích |
| Cách nhiệt | Trung bình | Kém đến trung bình | Tốt nhờ lỗ rỗng kín |
| Khối lượng nhiệt | Khá | Khá | Thấp |
| Co ngót khi khô | Rất ít (đã nung) | Có, cần bảo dưỡng đủ ngày trước khi xây | Có, nhạy với độ ẩm lúc xây |
| Bám vữa, trát | Tốt với vữa thường | Tốt nếu tưới ẩm đúng | Cần vữa chuyên dụng, lớp trát mỏng |
| Treo đồ nặng | Tốt | Tốt với block đặc | Cần tắc kê riêng |
Khí hậu nóng ẩm đặt câu hỏi khác khí hậu khô
Ở vùng sa mạc, chênh lệch nhiệt độ ngày đêm lớn, tường dày nặng rất hiệu quả: hấp thụ nhiệt ban ngày, nhả ra ban đêm lúc trời lạnh. Ở Việt Nam, đặc biệt miền Nam, đêm vẫn nóng và ẩm; tường nặng nhả nhiệt vào ban đêm lại đúng lúc người ta đang ngủ.
Vì vậy, với phòng ngủ ở tầng trên, tường hướng Tây, vật liệu nhẹ cách nhiệt tốt thường có lợi hơn. Với tầng trệt có mái đua che, tường ít nắng trực tiếp, khối lượng nhiệt không gây hại mà còn giúp ổn định nhiệt độ. Miền Bắc có mùa đông lạnh ẩm, khối lượng nhiệt lại giúp giảm dao động — đây là lý do không có một đáp án chung cho cả nước.
Nguyên tắc thực dụng: che nắng trước, cách nhiệt sau. Tường được mái đua và lam che thì loại vật liệu bớt quan trọng; tường phơi nắng chiều trực tiếp thì vật liệu và bề dày mới thật sự tạo khác biệt.
Vì sao tường nhẹ hay nứt, và chi tiết nào ngăn được
Vết nứt ở tường AAC và block chủ yếu đến từ ba chỗ: chỗ tiếp giáp với cột và dầm bê tông (hai vật liệu co giãn khác nhau), góc khung cửa (tập trung ứng suất), và co ngót khi vật liệu còn ẩm lúc xây. Những chi tiết nên có trên bản vẽ:
- Lưới thép hoặc lưới sợi thủy tinh đặt trong lớp trát tại mọi đường tiếp giáp tường – cột, tường – dầm, phủ mỗi bên một khoảng đủ rộng.
- Lanh tô trên mọi ô cửa, gối vào tường mỗi bên đủ sâu; với cửa rộng, lanh tô bê tông cốt thép thay vì chỉ xây cuốn.
- Giằng tường theo chiều cao và râu thép liên kết với cột, theo khoảng cách kỹ sư chỉ định cho loại tường đó.
- Khe dưới đáy dầm: không xây chèn chặt sát đáy dầm ngay, mà chừa khe và chèn sau bằng vật liệu phù hợp để tường không bị dầm võng đè nứt.
- Gờ chắn nước và lớp chống thấm chân tường, vì nhiều vật liệu nhẹ hút nước mạnh nếu để chân tường ngâm ẩm.
Tường hai lớp có khe rỗng: khi nào đáng làm
Tường hai lớp có khe không khí ở giữa từng phổ biến cho mặt hướng Tây. Khe khí giảm truyền nhiệt, và nếu có lỗ thoáng trên dưới, khí nóng trong khe được đẩy ra ngoài. Nhưng tường hai lớp làm dày thêm, ăn diện tích sử dụng — với nhà ống mặt tiền 4 m, mỗi centimet chiều ngang đều quý. Thường chỉ đáng làm ở tường đầu hồi hướng Tây không có cửa, nơi không che được bằng cách khác.
Áp dụng: bảng quyết định cho một nhà phố ba tầng
Thử với một nhà phố mặt tiền hướng Tây, hai bên sát nhà hàng xóm, tầng trên có tường đầu hồi lộ ra:
- Tường mặt tiền hướng Tây: ưu tiên che nắng bằng ban công sâu, lam đứng hoặc mặt dựng thứ hai; vật liệu tường chọn loại cách nhiệt tốt.
- Tường đầu hồi tầng trên phơi nắng: vật liệu nhẹ cách nhiệt, sơn màu sáng, cân nhắc hai lớp nếu không che được.
- Tường giáp nhà bên: không nhận nắng, có thể dùng vật liệu nặng, nhưng chú ý chống thấm vì khe giữa hai nhà hay đọng nước mưa.
- Tường ngăn trong nhà: chọn theo cách âm và treo đồ; tường vệ sinh cần chân tường chống thấm.
- Toàn bộ: chi tiết lưới chống nứt tại tiếp giáp tường – khung, ghi rõ trên mặt đứng hoặc chi tiết điển hình.
Sai lầm hay gặp khi chọn tường
- Đổi vật liệu giữa chừng thi công để tiết kiệm mà không cập nhật chi tiết. Thợ quen xây gạch nung dùng vữa thường dày cho gạch nhẹ là nguồn nứt kinh điển.
- Tin rằng tường dày thì mát. Tường dày nặng phơi nắng chiều trả nhiệt suốt buổi tối.
- Không ghi độ ẩm vật liệu khi xây: gạch block chưa đủ tuổi, gạch nhẹ vừa dầm mưa đem xây ngay sẽ co ngót sau khi trát.
- Quên cách âm: tường nhẹ cách nhiệt tốt nhưng cách âm kém hơn tường nặng; phòng ngủ giáp mặt đường cần tính riêng.
Việc làm tiếp theo: đi một vòng quanh khu bạn ở, chụp năm vết nứt tường thấy được và ghi vị trí (góc cửa, chân dầm, tiếp giáp cột). Bạn sẽ thấy vết nứt không ngẫu nhiên — chúng lặp lại đúng ở những chỗ bài này đề nghị vẽ chi tiết.
Câu hỏi thường gặp
Gạch bê tông khí có mát hơn gạch nung không?
Bê tông khí cách nhiệt tốt hơn nhờ lỗ rỗng kín nên tường phơi nắng nóng chậm hơn. Nhưng nếu tường đã được che nắng tốt thì khác biệt giảm đi nhiều.
Vì sao tường gạch nhẹ hay bị nứt?
Chủ yếu do co ngót khi vật liệu còn ẩm, và do chênh lệch co giãn với cột, dầm bê tông. Lưới chống nứt tại chỗ tiếp giáp, lanh tô đúng và vữa chuyên dụng giảm được đáng kể.
Tường dày có làm nhà mát hơn không?
Không hẳn. Tường dày nặng hấp thụ nhiều nhiệt và nhả ra vào ban đêm; ở khí hậu nóng ẩm đêm vẫn nóng, điều này có thể làm phòng ngủ khó chịu hơn.
Có nên làm tường hai lớp cho mặt hướng Tây?
Đáng làm ở tường đầu hồi hướng Tây không có cửa và không che được bằng cách khác. Với nhà hẹp, nó tốn diện tích nên ưu tiên che nắng trước.
Treo tủ bếp lên tường gạch nhẹ được không?
Được nhưng cần tắc kê chuyên dụng cho vật liệu nhẹ, hoặc bố trí sẵn vị trí gia cường khi xây. Tắc kê nhựa thường dễ lỏng theo thời gian.
