Trong nhiều bài thuyết trình của sinh viên có một slide gần như bắt buộc: một đường xoắn ốc vàng vẽ đè lên mặt tiền Parthenon, kèm câu “công trình được thiết kế theo tỷ lệ vàng”. Thực tế, các nhà nghiên cứu đã đo đạc kỹ và không có bằng chứng thuyết phục rằng người Hy Lạp cố ý dùng tỷ lệ vàng ở đó. Đường xoắn ốc vẽ đè hầu như luôn có thể điều chỉnh cho “khớp” với bất cứ thứ gì.
Điều đó không có nghĩa hệ tỷ lệ là vô dụng. Nó có nghĩa là cần hiểu hệ tỷ lệ làm được gì và không làm được gì.
Vì sao kiến trúc sư cần hệ tỷ lệ
Một công trình có hàng trăm kích thước. Nếu mỗi kích thước được chọn riêng lẻ, tổng thể dễ lỏng lẻo. Hệ tỷ lệ là một quy tắc chung để các kích thước có quan hệ với nhau. Nó giúp:
- Giảm số quyết định tuỳ tiện.
- Tạo sự nhất quán giữa các bộ phận, từ khối lớn đến chi tiết.
- Có một lập luận khi được hỏi “vì sao cửa này rộng 1,8 m”.
Các hệ tỷ lệ thường gặp
| Hệ | Tỷ số | Nguồn gốc, đặc điểm |
|---|---|---|
| Tỷ số nguyên đơn giản | 1:1, 1:2, 2:3, 3:4, 3:5 | Dùng nhiều từ thời La Mã, Phục Hưng; dễ đo, dễ thi công |
| Tỷ lệ căn 2 | 1 : 1,414 | Cạnh và đường chéo hình vuông; khổ giấy A giữ tỷ lệ này khi gập đôi |
| Tỷ lệ vàng | 1 : 1,618 | Chia đoạn sao cho phần lớn trên phần nhỏ bằng toàn bộ trên phần lớn |
| Modulor | Hai dãy số dựa trên người cao 1,83 m và tỷ lệ vàng | Le Corbusier xây dựng giữa thập niên 1940 |
| Mô-đun kích thước | Bội số của một đơn vị, ví dụ 300 mm hoặc 600 mm | Hợp với vật liệu công nghiệp: tấm trần, gạch, tấm ốp |
Tỷ lệ vàng: phần thật và phần thêu dệt
Phần thật: tỷ lệ vàng là một hằng số toán học có tính chất hình học thú vị. Hình chữ nhật vàng khi cắt đi một hình vuông sẽ còn lại một hình chữ nhật vàng nhỏ hơn, và cứ thế tiếp tục. Một số kiến trúc sư thế kỷ 20 dùng nó có chủ đích, và việc dùng này được ghi chép rõ.
Phần thêu dệt: những khẳng định rằng kim tự tháp, Parthenon, hay “mọi thứ đẹp trong tự nhiên” đều theo tỷ lệ vàng. Phần lớn dựa trên phép đo lựa chọn điểm đầu điểm cuối tuỳ tiện. Các thí nghiệm tâm lý về việc con người có ưa hình chữ nhật vàng hơn hình khác hay không cũng cho kết quả không nhất quán.
Bài học: đừng dùng tỷ lệ vàng để “chứng minh” thiết kế đẹp. Hãy dùng nó, nếu muốn, như một trong nhiều công cụ tổ chức.
Modulor: tham vọng đo mọi thứ theo con người
Le Corbusier muốn một hệ đo vừa theo cơ thể người vừa theo toán học, dùng được cho cả hệ mét lẫn hệ Anh. Ông lấy một người cao 1,83 m, giơ tay lên thì cao 2,26 m, rốn ở 1,13 m, và phát triển hai dãy số (đỏ và xanh) theo tỷ lệ vàng. Các kích thước như 2,26 m cho chiều cao trần thấp nhất ở căn hộ trong Unité d’Habitation ở Marseille đến từ hệ này.
Giá trị thực của Modulor không nằm ở các con số cụ thể (người cao 1,83 m là chuẩn khá cao so với nhiều dân số), mà ở ý tưởng: một thang kích thước liên tục từ bàn tay đến toà nhà, để chi tiết nhỏ và khối lớn “nói cùng một ngôn ngữ”.
Lưới điều chỉnh: công cụ thực dụng nhất
Le Corbusier cũng dùng “đường điều chỉnh” (regulating lines): các đường chéo song song hoặc vuông góc vẽ trên mặt đứng, sao cho các hình chữ nhật chính (khối nhà, ô cửa) có đường chéo song song, tức là đồng dạng với nhau. Cách này không cần con số đặc biệt nào; nó chỉ bảo đảm các hình có cùng tỷ lệ.
Đây là công cụ dễ dùng nhất cho sinh viên: chọn tỷ lệ của khối chính, rồi thử cho các ô cửa lớn cùng tỷ lệ đó hoặc tỷ lệ nghịch (xoay 90 độ). Mắt thường cảm nhận được sự đồng dạng dù không biết tên gọi.
Khi hệ tỷ lệ phải nhường
- Công năng: một phòng học cần kích thước theo số bàn, không theo tỷ lệ vàng.
- Vật liệu công nghiệp: tấm vật liệu 1.200 × 2.400 mm, gạch 600 × 600 mm; chạy theo tỷ lệ phi lý sẽ gây cắt vụn, lãng phí.
- Khí hậu: ô cửa mặt tây cần nhỏ, dù tỷ lệ mặt đứng “muốn” to.
- Quy chuẩn: chiều cao lan can, bậc thang không thương lượng với hình học.
Hệ tỷ lệ tốt nhất là hệ đủ linh hoạt để dung hoà các ràng buộc này, thường là mô-đun kích thước kết hợp vài tỷ số đơn giản.
Áp dụng: kiểm tỷ lệ mặt đứng bằng đường chéo
- In mặt đứng đồ án, phủ giấy can.
- Vẽ đường chéo của khối chính (hình chữ nhật bao ngoài).
- Vẽ đường chéo cho mỗi ô cửa lớn và mỗi mảng tường chính.
- Đếm số đường chéo song song hoặc vuông góc với đường chéo khối chính. Càng nhiều thì mặt đứng càng nhất quán.
- Thử điều chỉnh 2 – 3 ô cửa để đường chéo của chúng song song với khối chính, kiểm lại công năng và mô-đun vật liệu.
- So sánh bản trước và sau từ khoảng cách 3 m.
Việc tiếp theo: chọn một mô-đun cơ bản cho đồ án (ví dụ 600 mm), đặt kích thước lưới cột, ô cửa, chiều cao tầng là bội số của nó. Bạn sẽ thấy bản vẽ gọn hơn, và vật liệu ốp lát ít phải cắt hơn, một lợi ích rất thật mà tỷ lệ vàng không hứa hẹn được.
Câu hỏi thường gặp
Parthenon có được xây theo tỷ lệ vàng không?
Không có bằng chứng thuyết phục cho điều này. Các phép đo khẳng định tỷ lệ vàng thường chọn điểm đầu điểm cuối tuỳ tiện để khớp. Người Hy Lạp dùng hệ tỷ lệ theo đường kính cột và tinh chỉnh thị giác, còn tỷ lệ vàng chủ yếu là cách diễn giải về sau.
Modulor là gì?
Là hệ thước đo do Le Corbusier phát triển giữa thập niên 1940, dựa trên chiều cao một người 1,83 m và tỷ lệ vàng, gồm hai dãy số dùng để định kích thước từ đồ vật đến công trình.
Đường điều chỉnh trên mặt đứng dùng thế nào?
Vẽ đường chéo của khối chính và của các ô cửa, mảng tường; khi các đường chéo song song hoặc vuông góc thì các hình đồng dạng về tỷ lệ. Đây là cách kiểm tra sự nhất quán mà không cần con số đặc biệt.
Nên chọn mô-đun kích thước bao nhiêu cho đồ án?
Các mô-đun phổ biến là 300 mm hoặc 600 mm vì khớp với nhiều vật liệu công nghiệp như tấm trần, gạch lát, tấm ốp. Đặt lưới cột, cửa, chiều cao tầng theo bội số của mô-đun giúp giảm cắt vụn vật liệu.
Có cần dùng tỷ lệ vàng để thiết kế đẹp không?
Không. Tỷ lệ vàng chỉ là một trong nhiều công cụ tổ chức kích thước. Sự nhất quán giữa các bộ phận, phù hợp công năng và vật liệu quan trọng hơn việc dùng một con số cụ thể.
