Hãy nhớ lại lần đầu bạn bước vào một công trình làm bạn “à” lên. Rất có thể trước khoảnh khắc đó là một đoạn đi qua lối hẹp, hơi tối, trần thấp. Cảm giác choáng ngợp không chỉ đến từ không gian lớn mà đến từ sự tương phản với những gì vừa đi qua.
Chuỗi không gian là cách kiến trúc sư sắp xếp trình tự các không gian dọc đường đi, giống như đạo diễn sắp các cảnh quay. Mặt bằng chỉ cho biết phòng nào cạnh phòng nào; chuỗi không gian cho biết người đi sẽ thấy gì, cảm gì, theo thứ tự nào.
Các “cảnh” cơ bản của một chuỗi
- Tiếp cận: nhìn thấy công trình từ xa. Thấy toàn bộ, thấy một phần, hay chỉ thấy lấp ló?
- Lối vào: điểm đánh dấu ranh giới giữa ngoài và trong: cổng, mái đón, bậc thềm.
- Ngưỡng: không gian chuyển tiếp ngắn, nơi người ta chậm lại, thay đổi trạng thái (thay giày, gập ô, làm quen với độ sáng).
- Dẫn dắt: hành lang, cầu thang, sân, đưa người đến các không gian chính.
- Cao trào: không gian quan trọng nhất, nơi trải nghiệm đạt đỉnh.
- Kết thúc hoặc quay về: đường ra có thể là một trải nghiệm khác.
Những công cụ tạo nhịp cho chuỗi
Nén và giãn
Một đoạn trần thấp khoảng 2,2 – 2,4 m trước một không gian cao 6 – 8 m làm không gian cao trông lớn hơn nhiều so với khi đi thẳng vào. Frank Lloyd Wright dùng thủ pháp này thường xuyên trong nhà ở của ông: lối vào thấp, rồi phòng khách mở ra với trần cao và cửa sổ lớn.
Sáng và tối
Mắt cần thời gian thích nghi. Đi từ nắng gắt vào bóng râm của hiên, rồi mới vào phòng, giúp mắt kịp điều chỉnh. Ngược lại, một hành lang hơi tối kết thúc bằng một khoảng sáng tạo lực hút tự nhiên.
Hé lộ từng phần
Không cho thấy toàn bộ ngay. Một tấm tường che, một cây lớn, một lối rẽ làm người đi tò mò và muốn tiến tới. Nhiều khu vườn cổ phương Đông dùng tường bình phong và cửa tròn để cắt cảnh, mỗi bước là một khung nhìn mới.
Đổi hướng
Rẽ góc 90 độ làm chuỗi dài thêm về cảm giác, và cho phép mỗi đoạn có một điểm nhìn riêng. Nhưng rẽ quá nhiều làm người mất phương hướng.
Đổi cao độ
Vài bậc lên hay xuống đánh dấu việc chuyển vùng rất hiệu quả. Dốc thoải kéo dài như ở biệt thự Savoye của Le Corbusier biến việc đi lên thành một cuộc dạo bước, không chỉ là di chuyển.
Bảng so sánh: một sảnh vào bình thường và một sảnh vào có chuỗi
| Bước | Phương án thường gặp | Phương án có chuỗi |
|---|---|---|
| Tiếp cận | Cổng thẳng, nhìn thấy cửa kính sảnh ngay | Lối đi dọc bức tường thấp, thấy mái đón trước |
| Lối vào | Cửa kính lớn ngang mặt đường | Mái đón sâu 3 – 4 m, bậc thềm, chỗ dừng xe |
| Ngưỡng | Không có | Tiền sảnh thấp, sàn đổi vật liệu, ánh sáng dịu |
| Dẫn dắt | Sảnh rộng trống, không định hướng | Tầm nhìn xuyên ra sân trong hoặc cầu thang chính |
| Cao trào | Không rõ | Sảnh cao thông tầng, ánh sáng từ trên |
Diện tích hai phương án có thể gần như nhau. Khác biệt nằm ở trình tự và tỷ lệ.
Chuỗi không gian trong nhà ở nhỏ
Không cần công trình lớn mới có chuỗi. Một nhà phố 4 m mặt tiền vẫn có thể:
- Lùi cửa vào 1,2 – 1,5 m tạo một hiên nhỏ có mái che, chỗ để giày, cây.
- Đặt tủ hoặc vách thấp chắn tầm nhìn thẳng từ cửa vào bếp.
- Để phòng khách thấp hơn, rồi mở ra khu bếp ăn có giếng trời sáng hơn ở giữa nhà.
- Cầu thang có cửa sổ ở chiếu nghỉ nhìn ra cây, thay vì giữa hai bức tường kín.
Những lỗi chuỗi không gian hay gặp
- Cửa chính mở thẳng vào không gian chính, không có ngưỡng: mất riêng tư, nắng bụi vào thẳng.
- Cao trào đặt sai chỗ: không gian đẹp nhất lại nằm cuối một hành lang phụ.
- Nén quá dài: lối vào thấp tối kéo dài 15 – 20 m làm người khó chịu thay vì háo hức.
- Chuỗi chỉ tồn tại trên mặt bằng, còn mặt cắt thì trần cao bằng nhau suốt từ cửa đến cuối.
Áp dụng: kịch bản phân cảnh (storyboard) cho lối vào đồ án
- Trên mặt bằng, vẽ đường đi từ cổng khu đất đến không gian chính bằng một đường liền.
- Đặt 6 – 8 điểm dừng dọc đường đó, cách nhau vài bước hoặc ở mỗi chỗ rẽ, đổi cao độ.
- Tại mỗi điểm, vẽ một ký họa phối cảnh nhỏ cỡ bao diêm, ở tầm mắt 1,5 m, nhìn theo hướng đi.
- Dưới mỗi ký họa ghi ba thông số: chiều cao trần, độ sáng (sáng, vừa, tối), độ rộng tầm nhìn (hẹp, mở).
- Xếp các ký họa thành một hàng như dải phim. Đọc từ trái sang phải: có chỗ nén trước chỗ giãn không, có cao trào không, có đoạn nào lặp lại nhàm chán không?
- Sửa mặt bằng và mặt cắt theo những gì dải phim cho thấy.
Dải phim này còn là một tấm bảng trình bày rất thuyết phục: thầy chấm thấy ngay bạn đã nghĩ bằng trải nghiệm chứ không chỉ bằng diện tích. Bước tiếp theo, làm lại bài tập cho đường ra và đường của nhân viên. Công trình tốt thường có hơn một chuỗi được thiết kế.
Câu hỏi thường gặp
Chuỗi không gian trong kiến trúc là gì?
Là trình tự các không gian mà người dùng đi qua, từ lúc tiếp cận công trình đến không gian chính, được sắp xếp có chủ đích về tỷ lệ, ánh sáng, tầm nhìn để tạo trải nghiệm liên tục.
Thủ pháp nén và giãn không gian là gì?
Là đặt một không gian thấp, hẹp hoặc tối trước một không gian cao, rộng, sáng. Sự tương phản khiến không gian sau có cảm giác lớn hơn và ấn tượng hơn so với khi đi thẳng vào.
Không gian ngưỡng dùng để làm gì?
Là vùng chuyển tiếp ngắn giữa hai khu vực khác tính chất, nơi người dùng chậm lại, thay giày, thích nghi ánh sáng hoặc chuyển trạng thái. Nó cũng giúp bảo vệ riêng tư cho không gian bên trong.
Nhà phố nhỏ có thiết kế chuỗi không gian được không?
Được. Chỉ cần lùi cửa tạo hiên nhỏ, chắn tầm nhìn thẳng từ cửa, thay đổi chiều cao trần giữa các phòng và mở cửa sổ ở chiếu nghỉ cầu thang đã tạo được chuỗi rõ ràng.
Làm sao trình bày chuỗi không gian trong đồ án?
Có thể dùng kịch bản phân cảnh: đặt các điểm dừng dọc đường đi trên mặt bằng, vẽ ký họa phối cảnh tại mỗi điểm rồi xếp thành dải. Cách này thể hiện rõ trải nghiệm hơn nhiều so với một phối cảnh đơn lẻ.
