Hãy tưởng tượng bạn đang ngồi ăn tối trong một nhà hàng đẹp, và nhân viên đẩy thùng rác đi ngang qua bàn để ra cửa chính. Không vật liệu hay ánh sáng nào cứu được trải nghiệm đó. Lỗi không nằm ở trang trí mà ở dây chuyền công năng: các luồng người và vật đã không được tách ngay từ sơ đồ đầu tiên.
Với nhiều loại công trình (nhà hàng, bệnh viện, trường học, khách sạn), dây chuyền là yếu tố thầy chấm kiểm đầu tiên, và là nơi đồ án sinh viên mất điểm nhiều nhất.
Dây chuyền công năng là gì
Dây chuyền là trình tự các hoạt động và đường di chuyển của người, hàng hoá, thông tin qua công trình. Nó trả lời các câu hỏi: ai vào từ đâu, đi qua những không gian nào, theo thứ tự nào, và không được gặp ai trên đường.
Ba trục phân khu cơ bản
Mức độ công cộng
- Công cộng: ai cũng vào được (sảnh, sân, quầy tiếp đón).
- Bán công cộng: người có mục đích mới vào (phòng chờ, phòng học, khu ăn).
- Riêng tư: chỉ người được phép (văn phòng, phòng nghỉ, kho).
Nguyên tắc: đi từ ngoài vào trong thì độ riêng tư tăng dần, không nhảy cóc. Một phòng ngủ mở thẳng ra sảnh là lỗi phân khu.
Sạch và bẩn
Đồ sạch (thực phẩm tươi, dụng cụ tiệt trùng, đồ vải sạch) và đồ bẩn (rác, đồ vải bẩn, dụng cụ đã dùng) phải đi theo hai luồng không giao nhau. Ở bếp ăn, đây gọi là nguyên tắc một chiều: nhập hàng, sơ chế, chế biến, ra món đi một hướng; bát đĩa bẩn và rác đi hướng khác.
Ồn và yên tĩnh
Khu kỹ thuật, bếp, sân chơi, nhà thể thao tách khỏi phòng học, phòng ngủ, phòng làm việc bằng khoảng cách, vùng đệm (kho, hành lang, vệ sinh) hoặc tường cách âm.
Tách luồng: bảng kiểm các dòng di chuyển
| Luồng | Vào từ đâu | Không được gặp |
|---|---|---|
| Khách | Cổng chính, sảnh | Rác, hàng hoá, đồ bẩn |
| Nhân viên | Lối riêng hoặc lối phụ | Khách ở khu riêng tư của khách |
| Hàng hoá nhập | Cổng phụ, bãi xe tải | Khách, luồng rác |
| Rác, đồ bẩn | Ra cổng phụ, điểm tập kết | Hàng sạch, khách |
| Khẩn cấp (cứu thương, cứu hoả) | Tiếp cận trực tiếp | Bị chặn bởi bất cứ gì |
Không phải công trình nào cũng cần đủ năm luồng, nhưng càng nhiều luồng thì mặt bằng càng phải có nhiều lối vào và càng cần sơ đồ rõ ràng.
Ví dụ: nhà hàng nhỏ 80 chỗ
Khu đất góc, mặt chính hướng ra phố, mặt bên là hẻm 4 m.
- Khách vào từ mặt phố, qua quầy đón, tới khu ăn. Vệ sinh khách đặt gần khu ăn nhưng cửa không nhìn thẳng ra bàn.
- Hàng hoá vào từ hẻm, đến kho khô và kho lạnh, rồi sang sơ chế. Không đi qua khu ăn.
- Chế biến theo một chiều: sơ chế, bếp nóng, khu ra món. Ô chuyển món nối trực tiếp khu ăn.
- Bát đĩa bẩn từ khu ăn quay về khu rửa qua một cửa khác ô ra món, không cắt ngang dòng món đi ra.
- Rác từ khu rửa và sơ chế đi thẳng ra hẻm, có điểm tập kết thông thoáng.
- Nhân viên vào từ hẻm, có phòng thay đồ, vệ sinh riêng trước khi vào bếp.
Chỉ riêng việc đặt cửa ra món và cửa nhận bát bẩn tách nhau đã phân biệt một đồ án đạt với một đồ án tốt.
Công cụ kiểm tra: vẽ luồng bằng màu
Lấy mặt bằng đã vẽ, đặt giấy can lên, dùng mỗi luồng một màu: khách xanh dương, nhân viên xanh lá, hàng sạch vàng, rác và đồ bẩn đỏ. Vẽ đường đi thực tế, đi qua cửa thật, không xuyên tường. Đánh dấu mọi điểm hai màu xung khắc cắt nhau. Mỗi điểm cắt là một câu hỏi cần giải: dời cửa, thêm lối, hay đổi giờ sử dụng.
Giao cắt có thể chấp nhận nếu tách theo thời gian: xe rác đến lúc 5 giờ sáng khi chưa có khách. Nhưng phải ghi rõ trong thuyết minh, đừng để thầy chấm tự phát hiện.
Những lỗi dây chuyền thường gặp
- Chỉ có một lối vào cho mọi luồng vì khu đất hẹp.
- Kho đặt đúng diện tích nhưng xa cửa nhập hàng, hàng phải đẩy qua khu khách.
- Vệ sinh công cộng mở cửa thẳng ra khu ăn hoặc sảnh.
- Thang hàng và thang khách chung một sảnh chờ ở công trình nhiều tầng.
- Không tính luồng người khuyết tật: có dốc ngoài cổng nhưng bên trong có bậc chênh cốt.
Áp dụng: năm bước dựng dây chuyền trước mặt bằng
- Liệt kê mọi loại người và vật di chuyển trong công trình.
- Với mỗi loại, viết chuỗi không gian nó đi qua từ lúc vào đến lúc ra.
- Đánh dấu các cặp luồng không được gặp nhau.
- Vẽ sơ đồ dây chuyền: các khối và mũi tên màu, chưa cần tỷ lệ.
- Đặt sơ đồ lên khu đất, xác định số lối vào cần thiết và vị trí từng lối theo đường xung quanh.
Dây chuyền theo chiều đứng
Công trình nhiều tầng thêm một chiều cho bài toán: các luồng phải tách nhau cả khi lên xuống. Vài nguyên tắc hay dùng:
- Thang khách và thang phục vụ tách riêng, sảnh chờ thang cũng tách; ở khách sạn hay bệnh viện, xe đẩy đồ bẩn không được đi chung thang với khách.
- Trục kỹ thuật và điểm thu gom rác gom tập trung gần thang phục vụ, để rác từ các tầng đi thẳng xuống điểm tập kết mà không qua hành lang khách.
- Tầng trệt là nơi các luồng phân nhánh: lối khách, lối nhân viên, lối hàng thường chỉ tách được rõ ràng ở đây, nên tầng trệt cần được thiết kế trước các tầng trên.
- Cầu thang thoát nạn không được là lối duy nhất của một luồng thường xuyên, vì cửa thoát nạn phải luôn thông thoáng.
Việc nên làm tiếp: lấy đồ án gần nhất, làm bài vẽ luồng bằng bốn màu. Đếm số điểm giao cắt xung khắc. Mục tiêu cho lần sửa kế tiếp là đưa con số đó về không, hoặc giải thích được từng điểm còn lại.
Câu hỏi thường gặp
Dây chuyền công năng là gì?
Là trình tự hoạt động và đường di chuyển của người, hàng hoá qua công trình, cho biết ai vào từ đâu, đi qua không gian nào và không được gặp luồng nào. Nó là cơ sở để bố trí phòng và lối vào.
Nguyên tắc một chiều trong bếp là gì?
Là tổ chức bếp sao cho thực phẩm đi theo một hướng từ nhập hàng, sơ chế, chế biến đến ra món, còn bát đĩa bẩn và rác đi theo luồng khác không cắt ngang. Mục đích là tránh nhiễm bẩn chéo.
Phân khu công cộng và riêng tư thế nào?
Sắp xếp để độ riêng tư tăng dần từ ngoài vào trong: công cộng như sảnh, bán công cộng như phòng chờ hay phòng học, rồi riêng tư như văn phòng, phòng nghỉ. Không để không gian riêng tư mở thẳng ra khu công cộng.
Làm sao phát hiện lỗi giao cắt luồng trên mặt bằng?
Vẽ đường đi thực tế của từng luồng bằng màu khác nhau trên giấy can đặt lên mặt bằng, rồi đánh dấu những điểm các luồng xung khắc cắt nhau. Mỗi điểm cắt cần được xử lý hoặc giải thích.
Khu đất nhỏ chỉ có một mặt tiếp giáp đường thì tách luồng thế nào?
Có thể chia mặt tiền thành lối chính và lối phụ cách xa nhau, tách luồng theo thời gian như nhập hàng sáng sớm, hoặc dùng tầng khác nhau cho các luồng. Phương án cần được ghi rõ trong thuyết minh.
