Có hai kiểu mặt đứng làm giảng viên thở dài. Kiểu thứ nhất: sáu tầng, mỗi tầng mười ô cửa giống hệt nhau, như tờ giấy ô li dựng đứng. Kiểu thứ hai: mỗi ô cửa một kích thước, một vật liệu, có ô tròn, ô tam giác, ban công nhô ra chỗ này thụt vào chỗ kia. Kiểu đầu nhàm, kiểu sau mệt.
Giữa hai cực đó là nhịp điệu: sự lặp lại có tổ chức, đủ trật tự để mắt nắm bắt và đủ biến đổi để mắt không chán. Giống âm nhạc, nhịp điệu mặt đứng có thể học bằng các mẫu cơ bản.
Các loại nhịp cơ bản
| Loại nhịp | Mô tả bằng ký hiệu | Cảm giác |
|---|---|---|
| Nhịp đều | A A A A A | Ổn định, trang nghiêm, có thể đơn điệu |
| Nhịp xen kẽ | A B A B A | Sinh động hơn, vẫn trật tự |
| Nhịp có điểm nhấn | A A A B A A A | Có trọng tâm, đánh dấu lối vào |
| Nhịp tiến triển | A1 A2 A3 A4 (to dần hoặc thưa dần) | Có hướng, dẫn mắt |
| Nhịp lồng | Nhịp lớn chứa nhịp nhỏ | Phong phú, đọc được ở nhiều khoảng cách |
Mặt đứng tốt thường có nhịp lồng: nhìn từ xa thấy nhịp lớn (các khối, các nhóm tầng), lại gần thấy nhịp nhỏ (khung cửa, lam, mạch ốp). Người đi bộ cách công trình 10 m và người nhìn từ bên kia đường 40 m đều có thứ để đọc.
Nhịp phải đi cùng kết cấu
Nhịp cửa và nhịp cột nên có quan hệ đơn giản. Với lưới cột 7,2 m, các lựa chọn phổ biến là mỗi nhịp một cửa lớn, hai cửa 3,6 m, ba cửa 2,4 m, hoặc bốn cửa 1,8 m. Khi nhịp cửa không khớp nhịp cột (ví dụ cửa 2,5 m trên lưới 7,2 m), cột sẽ rơi vào giữa ô cửa hoặc tạo những mảng tường lẻ không đều, và mặt đứng trông “trật khớp” dù người xem không biết vì sao.
Quy tắc thực hành: vẽ lưới cột mờ phía sau mặt đứng trước khi đặt cửa. Mọi ô cửa nên “biết” mình nằm ở đâu so với cột.
Chia ba: đế, thân, đỉnh
Từ hàng cột cổ điển đến nhà cao tầng Chicago cuối thế kỷ 19, mặt đứng thường được chia ba phần:
- Đế: tầng trệt, có thể cả tầng hai. Cao hơn, mở hơn hoặc nặng hơn, vật liệu bền. Nơi tiếp xúc người đi bộ.
- Thân: các tầng lặp lại, nhịp đều hoặc xen kẽ.
- Đỉnh: tầng trên cùng, mái, phần kết thúc. Có thể lùi vào, mở ra, hoặc có gờ mái.
Không phải công trình nào cũng cần chia ba rõ ràng, nhưng một mặt đứng không có sự phân biệt nào giữa chân và đỉnh thường trông như bị cắt ra từ một khối dài vô tận.
Tỷ lệ đặc – rỗng
Tỷ lệ giữa phần tường đặc và phần cửa rỗng quyết định tính cách mặt đứng: nhiều đặc thì nặng, kín, riêng tư; nhiều rỗng thì nhẹ, mở. Một nguyên tắc hữu ích là tránh tỷ lệ 50 – 50, vì mắt không biết đâu là nền, đâu là hình. Hãy để một bên thắng rõ ràng, ví dụ tường chiếm khoảng 60 – 70% với các ô cửa là “hình” trên nền tường, hoặc ngược lại khung mảnh trên nền kính.
Ở khí hậu nóng, tỷ lệ này còn là bài toán nhiệt: mặt tây nhiều rỗng không che chắn sẽ trả giá bằng hoá đơn điện.
Biến tấu có lý do
Biến tấu hay nhất là biến tấu xuất phát từ bên trong: ô cửa lớn hơn vì đó là phòng sinh hoạt chung, dải cửa đổi vì đó là cầu thang, lam dày hơn ở mặt nắng. Khi mỗi biến đổi có một lý do công năng hay khí hậu, mặt đứng vừa phong phú vừa thuyết phục. Biến tấu chỉ để “cho đỡ nhàm” thường dẫn tới lộn xộn.
Một mẹo thường dùng: giữ nguyên khung (lưới cột, đường sàn, độ cao đầu cửa) và chỉ biến đổi phần điền (kính, lam, tường đặc, ban công). Khung giữ trật tự, phần điền đem lại sự sống.
Những lỗi mặt đứng hay gặp
- Quá nhiều loại cửa: năm, sáu kích thước trên một mặt đứng nhà ba tầng.
- Quá nhiều vật liệu: gạch, đá, gỗ, kính, tấm nhôm, sơn hai màu cùng lúc.
- Cửa không thẳng hàng giữa các tầng mà không có chủ đích.
- Điểm nhấn đặt sai chỗ: khối nổi bật nhất lại là khu vệ sinh.
- Mặt đứng vẽ riêng như một bức tranh, không khớp với mặt bằng phía sau.
Áp dụng: bài tập năm mặt đứng cho cùng một mặt bằng
- Lấy một mặt đứng của đồ án, vẽ lưới cột và các đường sàn bằng nét mờ.
- Vẽ năm phương án cửa trên cùng khung đó, mỗi phương án dùng một loại nhịp khác nhau: đều, xen kẽ, điểm nhấn, tiến triển, lồng.
- Giới hạn: tối đa ba kích thước cửa và hai vật liệu cho mỗi phương án.
- Tô đen phần rỗng, để trắng phần đặc. Nhìn từ xa 3 m. Phương án nào đọc được ngay?
- Kiểm công năng: cửa có đúng với phòng phía sau không, có mặt nào nắng tây cần lam không.
- Chọn một phương án, viết một câu giải thích nhịp của nó.
Kiểm nhịp ở góc nhìn thật của người đi bộ
Mặt đứng vẽ chính diện là góc nhìn mà gần như không ai có trên phố. Trên con đường 12 – 15 m, người đi bộ thường thấy công trình từ góc xiên khoảng 30 – 45 độ. Ở góc đó:
- Lam đứng xếp dày gần như khép kín mặt đứng, dải kính biến mất sau lam.
- Ô cửa lõm sâu 300 mm trở lên hiện rõ bóng, ô cửa phẳng với tường gần như không đọc được.
- Ban công và mái đua trở thành yếu tố nhịp chính, vì chúng nhô ra khỏi mặt phẳng.
Vì vậy, sau khi chọn nhịp trên mặt đứng, hãy dựng một phối cảnh xiên ở tầm mắt 1,5 m từ vỉa hè đối diện để kiểm lại. Nhiều nhịp đẹp trên giấy trở nên nhạt khi nhìn xiên, và ngược lại.
Việc nên làm tiếp: đi dọc một dãy phố, chụp năm mặt đứng bạn thấy đẹp và năm mặt đứng bạn thấy rối. Về nhà, dùng giấy can phủ lên ảnh, vẽ lại chỉ các ô rỗng. So sánh hai nhóm, bạn sẽ thấy nhóm đẹp gần như luôn có ít loại cửa hơn và nhịp khớp với kết cấu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nhịp điệu mặt đứng là gì?
Là sự lặp lại có tổ chức của các yếu tố như cửa, cột, lam, ban công trên mặt đứng. Nhịp tốt đủ trật tự để mắt nắm bắt và đủ biến đổi để không đơn điệu.
Làm sao để mặt đứng không bị rối?
Giới hạn số kích thước cửa và số vật liệu, cho nhịp cửa khớp với lưới cột, để các biến đổi có lý do từ công năng bên trong, và chọn một tỷ lệ đặc rỗng rõ ràng thay vì chia đôi.
Chia mặt đứng thành đế, thân, đỉnh là gì?
Là cách chia mặt đứng thành phần chân tiếp xúc người đi bộ, phần thân gồm các tầng lặp lại và phần đỉnh kết thúc công trình. Cách chia này giúp công trình có khởi đầu và kết thúc rõ ràng.
Nhịp cửa có cần khớp với lưới cột không?
Nên có quan hệ đơn giản như một, hai, ba hay bốn cửa mỗi nhịp cột. Nếu không khớp, cột dễ rơi giữa ô cửa hoặc tạo mảng tường lẻ, làm mặt đứng trông trật khớp.
Tỷ lệ đặc rỗng trên mặt đứng bao nhiêu là đẹp?
Không có con số cố định, nhưng nên để một bên thắng rõ ràng, ví dụ tường chiếm khoảng 60 – 70% hoặc ngược lại. Tỷ lệ gần 50 – 50 thường khiến mặt đứng thiếu chủ đề.
