Tuần thứ sáu của học kỳ, một sinh viên mang phương án đến buổi sửa bài. Thầy lật mặt bằng, hỏi: “Nhà xe cho 40 xe máy của giáo viên em đặt ở đâu?” Sinh viên lật lại đề, dòng thứ ba trang hai. Không đặt. Sáu tuần làm việc cần sửa lại phần tầng trệt.
Nhiệm vụ thiết kế thường chỉ dài vài trang, nhưng đó là hợp đồng giữa bạn và người chấm. Đọc đề cẩn thận không phải việc của buổi đầu tiên rồi quên, mà là một kỹ năng có quy trình.
Nhiệm vụ thiết kế gồm những gì
Một đề đồ án điển hình có:
- Bối cảnh: vị trí, khu đất, hiện trạng xung quanh.
- Mục tiêu: loại công trình, đối tượng sử dụng, quy mô (số học sinh, số phòng, số người).
- Danh mục không gian: bảng các phòng với diện tích và số lượng.
- Chỉ tiêu: mật độ xây dựng, tầng cao, khoảng lùi, hệ số sử dụng đất nếu có.
- Yêu cầu thể hiện: bản vẽ gì, tỷ lệ nào, khổ bảng, có mô hình không.
- Tiến độ: các mốc sửa bài, ngày nộp.
Lượt đọc thứ nhất: yêu cầu cứng
Yêu cầu cứng là những thứ vi phạm là mất điểm chắc chắn, không cần bàn cãi. Đọc với cây bút đỏ, gạch chân:
- Mọi con số: diện tích, số lượng, tầng cao, khoảng lùi, mật độ.
- Mọi từ “bắt buộc”, “phải”, “tối thiểu”, “không được”.
- Danh sách bản vẽ yêu cầu và tỷ lệ.
- Khổ bảng, số bảng, quy cách nộp.
Chuyển tất cả vào một bảng kiểm riêng một trang. Trước mỗi buổi sửa bài và trước khi nộp, dò lại bảng này.
Kiểm chỉ tiêu ngay tuần đầu
Một phép tính đơn giản có thể tiết kiệm nhiều tuần. Ví dụ đề cho khu đất 3.000 m², mật độ xây dựng tối đa 40%, tầng cao tối đa 3, tổng diện tích sàn yêu cầu theo bảng là 3.200 m².
| Chỉ số | Tính | Kết quả |
|---|---|---|
| Diện tích chiếm đất tối đa | 3.000 × 40% | 1.200 m² |
| Diện tích sàn tối đa nếu phủ kín 3 tầng | 1.200 × 3 | 3.600 m² |
| Diện tích sàn yêu cầu (chưa kể giao thông) | theo bảng đề | 3.200 m² |
| Cộng giao thông, tường, kỹ thuật khoảng 25 – 30% | 3.200 × 1,3 | khoảng 4.160 m² |
Kết luận: nếu giữ 3 tầng, phương án sẽ vượt khả năng khu đất. Hoặc phải hỏi lại giảng viên xem bảng diện tích đã tính giao thông chưa, hoặc phải tận dụng tầng hầm, mái, hoặc đề đang cố ý đặt một bài toán nén. Phát hiện điều này ở tuần đầu thì rất rẻ; phát hiện ở tuần sáu thì rất đắt.
Lượt đọc thứ hai: yêu cầu mềm
Yêu cầu mềm là những mong muốn chất lượng, thường viết bằng tính từ: “thân thiện”, “gắn kết cộng đồng”, “bản sắc địa phương”, “tiết kiệm năng lượng”. Chúng không có con số nhưng quyết định điểm khá hay giỏi.
Với mỗi yêu cầu mềm, hãy tự viết ra một tiêu chí đo được mà bạn sẽ dùng để kiểm thiết kế của mình:
- “Gắn kết cộng đồng” → có ít nhất một không gian mở ra đường, dùng được ngoài giờ.
- “Tiết kiệm năng lượng” → mọi phòng chính thông gió xuyên, mặt tây không có cửa lớn không che.
- “Thân thiện với trẻ em” → không có bậc chênh cốt không có tay vịn trong khu trẻ, tầm cửa sổ thấp ở phòng chơi.
Lượt đọc thứ ba: điều đề không nói
Đề đồ án thường được giảng viên chọn vì nó chứa một vấn đề trung tâm. Khu đất kẹp giữa đường lớn ồn và khu dân cư thấp tầng; khu đất dốc; khu đất có một cây cổ thụ; khu đất nhìn ra sông hướng tây. Đề có thể không nhắc thẳng, nhưng đồ án không xử lý vấn đề đó sẽ bị coi là chưa hiểu bài.
Câu hỏi để tìm vấn đề ẩn:
- Khu đất có gì bất thường so với một khu đất phẳng vuông vức?
- Vì sao giảng viên chọn khu đất này mà không phải khu đất khác?
- Điều gì trong bảng diện tích mâu thuẫn với khu đất?
- Người dùng công trình có nhu cầu gì trái ngược nhau?
Những câu nên hỏi giảng viên ngay buổi đầu
- Diện tích trong bảng là diện tích sử dụng hay đã tính giao thông, tường?
- Có được điều chỉnh diện tích các phòng trong phạm vi bao nhiêu phần trăm?
- Chỉ tiêu mật độ, tầng cao có được linh hoạt nếu có lý do?
- Bản vẽ kỹ thuật cần sâu đến mức nào (có cần chi tiết cấu tạo không)?
Hỏi sớm thể hiện bạn đọc đề nghiêm túc, và giảng viên thường trả lời cởi mở ở tuần đầu hơn tuần cuối.
Những lỗi đọc đề hay gặp
- Đọc lướt bảng diện tích, bỏ sót phòng phụ: kho, vệ sinh nhân viên, phòng kỹ thuật, chỗ để xe.
- Nhầm diện tích một phòng với tổng diện tích nhiều phòng cùng loại.
- Bỏ qua yêu cầu thể hiện: đề yêu cầu mặt cắt tỷ lệ 1:50 mà nộp 1:100.
- Coi yêu cầu mềm là khẩu hiệu, không chuyển thành quyết định thiết kế nào.
Áp dụng: bộ ba tài liệu sau buổi đọc đề
- Bảng kiểm yêu cầu cứng (một trang): mọi con số, mọi chữ “bắt buộc”, danh mục bản vẽ.
- Bảng tính chỉ tiêu: diện tích chiếm đất, tổng sàn, tỷ lệ giao thông giả định, kết luận khả thi.
- Một đoạn văn năm câu: vấn đề trung tâm của đề là gì, và bạn định giải nó theo hướng nào.
Ghim ba tài liệu này ở trang đầu sổ đồ án. Đoạn văn năm câu có thể thay đổi khi bạn hiểu sâu hơn, nhưng đừng bao giờ để nó trống. Buổi sửa bài đầu tiên, hãy mở đầu bằng chính đoạn văn đó thay vì bằng một hình vẽ.
Câu hỏi thường gặp
Nhiệm vụ thiết kế đồ án kiến trúc gồm những gì?
Thường gồm bối cảnh khu đất, mục tiêu và quy mô công trình, danh mục không gian kèm diện tích, các chỉ tiêu như mật độ, tầng cao, khoảng lùi, yêu cầu thể hiện bản vẽ và tiến độ nộp.
Làm sao kiểm tra đề có khả thi với khu đất không?
Tính diện tích chiếm đất tối đa từ mật độ, nhân với số tầng cho phép, rồi so với tổng diện tích sàn yêu cầu đã cộng thêm khoảng 25 – 30% cho giao thông, tường, kỹ thuật. Nếu vượt, cần hỏi lại giảng viên sớm.
Yêu cầu mềm trong đề đồ án là gì?
Là các mong muốn chất lượng viết bằng tính từ như thân thiện, bản sắc, tiết kiệm năng lượng. Nên chuyển mỗi yêu cầu thành một tiêu chí cụ thể để kiểm tra thiết kế.
Diện tích trong bảng nhiệm vụ đã tính hành lang chưa?
Tuỳ đề. Nhiều đề chỉ ghi diện tích sử dụng của phòng, chưa tính giao thông và tường. Đây là câu nên hỏi giảng viên ngay buổi đầu vì nó ảnh hưởng lớn tới tổng diện tích sàn.
Vấn đề trung tâm của một đề đồ án là gì?
Là điểm khó mà giảng viên cố ý đặt vào đề, như khu đất dốc, giáp đường ồn, hướng tây nhìn ra cảnh đẹp hay có cây cổ thụ. Đồ án cần nhận ra và giải quyết vấn đề này để đạt điểm cao.
