Một thầy chấm có kinh nghiệm thường chỉ cần khoảng mười giây nhìn mặt bằng để biết đồ án có “xương” hay không. Họ không đọc từng phòng; họ tìm lối vào, tìm đường đi chính, tìm không gian quan trọng nhất. Nếu ba thứ đó không hiện ra, mặt bằng dù đủ diện tích vẫn bị đánh giá là rối.
Bố cục mặt bằng là nghệ thuật làm cho trật tự hiện ra. Nó có vài công cụ cơ bản có thể học và luyện được.
Trục: đường thẳng vô hình tổ chức mọi thứ
Trục là một đường tưởng tượng mà các không gian và khối được sắp xếp dọc theo hoặc đối xứng qua. Trục có thể là:
- Trục đối xứng: hai bên giống nhau, tạo cảm giác trang trọng, ổn định. Hợp với công trình hành chính, bảo tàng truyền thống.
- Trục chuyển động: đường đi chính từ lối vào đến không gian chính, không cần đối xứng.
- Trục thị giác: tầm nhìn xuyên suốt từ một điểm đến một điểm đích (cảnh đẹp, sân trong, cửa sổ lớn).
Một mặt bằng có thể có một trục chính và vài trục phụ vuông góc. Trục mạnh nhất nên dẫn đến không gian quan trọng nhất. Sai lầm quen thấy là trục dẫn thẳng vào… nhà vệ sinh.
Lưới: trật tự kết cấu và kích thước
Lưới là hệ đường song song theo hai phương, thường trùng với trục cột. Lưới đem lại:
- Kết cấu hợp lý: dầm cùng nhịp, cột thẳng hàng các tầng.
- Kích thước phòng có quan hệ với nhau.
- Dễ thi công và dễ thay đổi công năng về sau.
Nhịp lưới thường gặp:
| Loại công trình | Nhịp lưới tham khảo | Lý do |
|---|---|---|
| Nhà ở thấp tầng | 3,3 – 4,5 m | Vừa phòng ngủ, dầm nhỏ |
| Trường học | khoảng 7,2 – 9 m theo chiều sâu lớp | Phòng học không có cột giữa |
| Văn phòng | 7,5 – 9 m | Linh hoạt chia phòng, đậu xe tầng hầm |
| Nhà xe tầng hầm | khoảng 8 – 8,4 m | Đủ ba chỗ đậu ô tô giữa hai cột |
Lưới không phải là nhà tù. Một không gian đặc biệt (hội trường, sảnh) có thể “thoát lưới” bằng hình dạng hay góc xoay khác, và chính sự tương phản đó làm nó nổi bật.
Năm kiểu tổ chức không gian
1. Tập trung
Một không gian chính ở giữa, các không gian phụ bao quanh. Ví dụ: sảnh trung tâm có các phòng xung quanh, sân trong được bao bởi các dãy nhà. Ưu điểm: định hướng rõ, không gian chính nổi bật. Nhược: khó mở rộng.
2. Tuyến
Các không gian xếp dọc theo một đường. Ví dụ: trường học hành lang một bên, nhà ống. Ưu điểm: đơn giản, dễ mở rộng, thông gió tốt nếu khối hẹp. Nhược: hành lang dài, dễ đơn điệu.
3. Tỏa tia
Nhiều nhánh tuyến tỏa từ một tâm. Ví dụ: một số bệnh viện, nhà tù cổ, sân bay. Ưu điểm: kiểm soát từ trung tâm, nhánh chuyên biệt. Nhược: góc giữa các nhánh khó dùng.
4. Cụm
Các không gian nhóm lại theo sự gần gũi chức năng, không theo hình học chặt. Ví dụ: khu nghỉ dưỡng, trường mầm non chia cụm lớp. Ưu điểm: thân thiện, linh hoạt địa hình. Nhược: dễ lạc, đường đi phức tạp.
5. Lưới
Không gian nằm trong một hệ lưới đều. Ví dụ: văn phòng, chợ, nhà xưởng. Ưu điểm: trung tính, dễ chia lại. Nhược: thiếu điểm nhấn nếu không cố ý tạo.
Chọn kiểu tổ chức theo điều gì
- Khu đất: đất dài hẹp đẩy về tuyến; đất vuông rộng mở cho tập trung hoặc cụm; đất dốc hợp cụm.
- Công năng chính: có một không gian vượt trội (hội trường, sân) thì tập trung; nhiều đơn vị giống nhau (lớp học, phòng khách sạn) thì tuyến hoặc lưới.
- Khí hậu: vùng nóng ẩm ưu tiên khối hẹp, thông gió xuyên, nên tuyến và cụm quanh sân thường hợp hơn khối đặc.
- Khả năng mở rộng: công trình sẽ xây thêm giai đoạn hai thì tuyến và lưới dễ nối dài.
Nhiều công trình thật kết hợp: một sân trung tâm (tập trung) với các dãy lớp học chạy tuyến quanh sân.
Lỗi bố cục hay gặp trong đồ án
- Không có thứ bậc: mọi phòng cùng kích thước, cùng vị trí quan trọng như nhau.
- Hành lang “ruột mèo”: đường đi gấp khúc nhiều lần không lý do, tốn diện tích giao thông.
- Lưới lệch giữa các tầng: cột tầng trên không trùng tầng dưới, phải dùng dầm chuyển tốn kém.
- Trục đẹp trên giấy, không đi được: trục đối xứng xuyên qua một bức tường hoặc một cầu thang.
Áp dụng: bài kiểm tra mười giây
Làm với mặt bằng đồ án của bạn:
- Đưa mặt bằng cho một người bạn chưa xem, cho nhìn mười giây rồi úp lại.
- Hỏi ba câu: lối vào chính ở đâu, đường đi chính chạy thế nào, không gian quan trọng nhất là gì.
- Nếu bạn trả lời sai một câu, hãy tăng độ rõ: đậm hoá trục, mở rộng không gian chính, gom phòng phụ.
- Vẽ lại mặt bằng bằng một sơ đồ chỉ gồm lưới, trục và các khối tô xám. Nếu sơ đồ này không đọc được, bản vẽ chi tiết cũng sẽ không đọc được.
Việc tiếp theo: chọn ba công trình nổi tiếng, vẽ lại sơ đồ tổ chức của chúng (chỉ trục, lưới, khối). Làm vài lần, bạn sẽ nhận ra kiểu tổ chức ngay khi nhìn mặt bằng, và chủ động chọn kiểu cho đồ án thay vì để nó tự hình thành.
Câu hỏi thường gặp
Có những kiểu tổ chức mặt bằng nào?
Năm kiểu cơ bản là tập trung, tuyến, tỏa tia, cụm và lưới. Công trình thực tế thường kết hợp nhiều kiểu, ví dụ một sân trung tâm với các dãy nhà chạy tuyến bao quanh.
Trục trong kiến trúc là gì?
Là đường tưởng tượng mà các không gian được sắp xếp dọc theo hoặc đối xứng qua, có thể là trục đối xứng, trục chuyển động hay trục thị giác. Trục chính nên dẫn tới không gian quan trọng nhất.
Lưới cột nhà ở thường bao nhiêu mét?
Nhà ở thấp tầng thường dùng nhịp khoảng 3,3 – 4,5 m. Văn phòng và công trình có tầng hầm để xe thường dùng khoảng 7,5 – 9 m để chia phòng linh hoạt và đủ chỗ đậu xe giữa hai cột.
Làm sao biết mặt bằng có rõ ràng không?
Cho người khác nhìn mặt bằng khoảng mười giây rồi hỏi lối vào, đường đi chính và không gian quan trọng nhất ở đâu. Nếu họ không trả lời được, bố cục cần làm rõ thứ bậc và trục.
Khi nào nên dùng mặt bằng dạng cụm?
Khi công trình gồm nhiều đơn vị cần gần gũi theo nhóm, khu đất có địa hình phức tạp, hoặc muốn tạo cảm giác thân thiện như trường mầm non, khu nghỉ dưỡng. Cần chú ý định hướng để người dùng không bị lạc.
