Có một mẹo mà giảng viên diễn họa hay dùng để kiểm phối cảnh của sinh viên trong ba giây: nhìn đầu những người được vẽ trong tranh. Nếu người vẽ ở tầm mắt đứng mà đầu người đứng gần và người đứng xa không cùng nằm trên một đường ngang, phối cảnh đã sai từ gốc.
Phối cảnh không phải năng khiếu, nó là một phép dựng hình có quy tắc. Nắm vài quy tắc, bạn dựng được một khung đúng trong mười phút, phần còn lại là thêm chi tiết.
Ba khái niệm phải thật chắc
- Đường chân trời (đường tầm mắt): đường ngang ở đúng độ cao mắt người vẽ. Với người đứng, khoảng 1,5 – 1,6 m so với mặt đất. Mọi thứ cao hơn mắt ta nhìn thấy mặt dưới; thấp hơn mắt ta nhìn thấy mặt trên.
- Điểm tụ: điểm trên đường chân trời mà các đường song song đi xa hội tụ về.
- Nón thị giác: vùng mắt nhìn rõ mà không méo, khoảng 60 độ. Vẽ ra ngoài vùng này hình sẽ méo kéo.
Phối cảnh một điểm tụ: cho không gian bên trong và đường phố
Dùng khi ta nhìn thẳng vào một mặt phẳng, như nhìn dọc hành lang, vào căn phòng, dọc con phố.
- Vẽ bức tường cuối (mặt cắt ngang của phòng) bằng một hình chữ nhật đúng tỷ lệ, ví dụ rộng 5 m cao 3 m.
- Kẻ đường chân trời cách sàn 1,5 m theo cùng tỷ lệ.
- Đặt điểm tụ trên đường chân trời, lệch khỏi tâm một chút để hình tự nhiên hơn (lệch về phía tường bạn muốn thấy ít hơn).
- Kẻ từ điểm tụ qua bốn góc hình chữ nhật ra ngoài: đó là bốn cạnh sàn, trần, hai tường.
- Chia chiều sâu bằng đường chéo (phần dưới).
Phối cảnh hai điểm tụ: cho khối nhà nhìn từ góc
Dùng khi đứng nhìn một góc công trình, thấy hai mặt.
- Kẻ đường chân trời.
- Đặt hai điểm tụ trái và phải trên đường đó, thật xa nhau, thường ra ngoài mép giấy. Dán thêm giấy nháp hai bên nếu cần.
- Vẽ cạnh góc nhà gần nhất bằng một đoạn thẳng đứng. Chiều cao đo theo tỷ lệ so với đường chân trời: nhà cao 7 m thì cạnh này bằng khoảng 4,5 lần đoạn từ đất lên mắt.
- Kẻ từ đỉnh và chân cạnh góc về hai điểm tụ.
- Xác định chiều dài hai mặt bằng phép chia chiều sâu hoặc ước lượng, rồi dựng các cạnh đứng.
Lỗi phổ biến nhất: đặt hai điểm tụ quá gần nhau vì muốn gọn trong khổ giấy. Kết quả là góc nhà nhọn hoắt như mũi tàu, trông méo. Nguyên tắc thực hành: khoảng cách hai điểm tụ ít nhất gấp khoảng hai đến ba lần chiều rộng hình công trình trên giấy.
Chia chiều sâu bằng đường chéo
Làm sao vẽ một hàng cột cách đều mà nhỏ dần đúng quy luật? Dùng tính chất: giao điểm hai đường chéo của một hình chữ nhật là tâm của nó, kể cả trong phối cảnh.
- Vẽ khoảng đầu tiên giữa hai cột (một hình chữ nhật đứng trong phối cảnh).
- Tìm tâm bằng hai đường chéo, kẻ đường qua tâm về điểm tụ: đó là đường giữa chiều cao.
- Kẻ đường từ đỉnh cột thứ nhất đi qua điểm giữa của cột thứ hai, kéo dài xuống chạm đường chân: đó là vị trí cột thứ ba.
- Lặp lại. Các khoảng sẽ nhỏ dần đúng tỷ lệ.
Cùng kỹ thuật này dùng cho gạch lát sàn, ô cửa trên mặt tường, bậc thang.
Đặt người đúng cỡ: cách kiểm tra nhanh nhất
Khi đường chân trời ở tầm mắt người đứng (1,5 – 1,6 m), đầu mọi người đứng trên mặt đất cùng cao độ đều nằm trên đường chân trời, bất kể gần hay xa. Người gần thì to, chân thấp xuống dưới; người xa thì nhỏ, chân gần đường chân trời hơn; nhưng đầu luôn trên đường đó.
- Người ngồi: đầu nằm dưới đường chân trời.
- Người đứng trên tầng cao hơn: đầu nằm trên đường chân trời.
- Trẻ em: đầu nằm dưới, khoảng hai phần ba.
Người đúng cỡ không chỉ để trang trí. Chúng cho người xem biết tỷ lệ công trình. Một sảnh vẽ không có người thì không ai biết nó cao 4 m hay 12 m.
Chọn góc nhìn: câu hỏi thiết kế, không chỉ kỹ thuật
| Góc nhìn | Đường chân trời | Khi nào dùng |
|---|---|---|
| Tầm mắt người đi bộ | 1,5 – 1,6 m | Thể hiện trải nghiệm thật, mặc định nên dùng |
| Nhìn từ thấp | Dưới 1 m | Nhấn mạnh sự đồ sộ; dễ bị coi là phô trương |
| Nhìn từ tầng trên nhà bên | 6 – 15 m | Thấy mái, sân trong, quan hệ khối |
| Chim bay | Rất cao | Tổng thể khu đất; không cho biết trải nghiệm người đi |
Nhiều đồ án chỉ có phối cảnh chim bay vì trông “hoành tráng”. Nhưng không ai trải nghiệm công trình từ trên máy bay. Ít nhất một phối cảnh nên ở tầm mắt người.
Lỗi hay gặp và cách tự kiểm
- Đường thẳng đứng không thẳng đứng: trong phối cảnh một và hai điểm tụ, mọi cạnh đứng phải song song mép giấy.
- Đường chân trời vẽ rồi quên: người, cây, xe vẽ tuỳ ý không theo nó.
- Hình nằm ngoài nón thị giác: góc hình bị kéo giãn. Thu nhỏ hình hoặc dời điểm tụ ra xa.
- Chia chiều sâu bằng mắt: hàng cột xa không nhỏ dần đều, trông như cột xa to hơn.
Áp dụng: bài dựng mười phút mỗi ngày
- Ngày chẵn: phối cảnh một điểm tụ của hành lang hoặc lớp học bạn đang ngồi, đếm ô gạch sàn để chia chiều sâu.
- Ngày lẻ: phối cảnh hai điểm tụ của một góc nhà nhìn từ cửa sổ.
- Bắt buộc: vẽ ít nhất ba người ở ba khoảng cách khác nhau, kiểm đầu nằm trên đường chân trời.
- Bấm giờ, dừng ở phút thứ mười dù chưa xong.
Sau khoảng ba tuần, phần khung sẽ trở thành phản xạ. Bước tiếp theo là dựng phối cảnh đồ án từ mặt bằng: đặt điểm nhìn trên mặt bằng, chiếu các góc về mặt tranh, cách làm chính xác mà phần mềm dựng hình thực hiện tự động nhưng bạn nên hiểu một lần bằng tay.
Câu hỏi thường gặp
Đường chân trời trong phối cảnh đặt ở đâu?
Ở đúng độ cao mắt người vẽ. Với góc nhìn người đứng, đường chân trời nằm khoảng 1,5 – 1,6 m so với mặt đất theo tỷ lệ của bức tranh.
Vì sao phối cảnh hai điểm tụ của tôi bị méo?
Thường do hai điểm tụ đặt quá gần nhau, khiến góc nhà nhọn và hình kéo giãn. Hãy đặt hai điểm tụ xa hơn, kể cả ra ngoài mép giấy, và giữ hình trong nón thị giác khoảng 60 độ.
Làm sao vẽ người đúng tỷ lệ trong phối cảnh?
Khi đường chân trời ở tầm mắt người đứng, đầu của mọi người đứng trên cùng mặt đất đều nằm trên đường chân trời. Người gần to hơn, người xa nhỏ hơn, nhưng đầu luôn ở cùng một đường.
Khi nào dùng phối cảnh một điểm tụ?
Khi nhìn thẳng vào một mặt phẳng, như nhìn dọc hành lang, vào một căn phòng hay dọc một con phố. Phối cảnh hai điểm tụ dùng khi nhìn một góc công trình và thấy hai mặt.
Làm sao chia khoảng cách đều trong phối cảnh?
Dùng đường chéo: giao điểm hai đường chéo của một hình chữ nhật là tâm của nó. Từ đó kẻ đường qua điểm giữa để tìm vị trí khoảng tiếp theo, các khoảng sẽ nhỏ dần đúng quy luật.
