Ở nhiều vùng quê, những ngôi nhà mới xây theo kiểu nhà phố thành thị: khối hộp ba tầng, mặt tiền ốp đá, xây sát lề đường dù sau nhà còn cả mảnh vườn rộng. Tầng trên nóng, tầng dưới tối, còn khoảng hiên — nơi cả nhà từng ngồi nhặt rau, phơi thóc, tiếp khách — biến mất. Đất rộng mà sống như đất chật.
Nhà vườn là cơ hội hiếm để làm điều nhà ống không làm được: trải khối nhà theo chiều ngang để mọi phòng đều có hai mặt thoáng, và dùng hiên, mái để điều tiết khí hậu thay vì dùng máy lạnh.
Khối nhà hẹp, dài, quay đúng hướng
Khối nhà có bề sâu nhỏ (một gian phòng cộng hiên) cho gió xuyên qua mọi phòng. Nhà truyền thống ở đồng bằng Bắc Bộ thường có một dãy nhà chính dài, ba đến năm gian, sâu vừa phải, mặt chính quay về hướng đón gió mát mùa hè và tránh gió lạnh mùa đông. Nguyên lý này vẫn đúng với nhà hiện đại:
- Trục dài nhà chạy gần theo hướng Đông – Tây, mặt dài quay Nam hoặc Bắc để hạn chế mặt tường nhận nắng Tây.
- Bề sâu mỗi khối vừa với thông gió xuyên phòng, tránh khối vuông sâu.
- Nếu cần nhiều phòng, dùng nhiều khối nối bằng hiên, hành lang có mái, hoặc bố cục chữ L, chữ U ôm lấy sân.
Hiên: không gian quan trọng nhất của nhà vườn
Hiên sâu làm cùng lúc nhiều việc: che nắng và mưa hắt cho tường và cửa, tạo vùng đệm nhiệt giữa sân nóng và phòng mát, và là nơi sinh hoạt ngoài trời có mái — ăn cơm, làm việc tay, ngồi chơi. Hiên quá nông (dưới khoảng 1,5 m) chỉ đủ lối đi; hiên từ khoảng 2,4 m trở lên đủ đặt bàn ghế và sinh hoạt thật.
Khi thiết kế hiên, cần tính độ sâu theo góc nắng của hướng đó: hiên phía Nam che được nắng trưa hè với độ sâu vừa phải; hiên phía Tây cần sâu hơn nhiều hoặc có thêm phên, mành, cây leo.
Mái rộng, đua xa
Mái dốc đua xa ra khỏi tường che tường khỏi nắng mưa, giữ tường khô và bền hơn, và tạo bóng râm quanh chân nhà. Với khí hậu mưa nhiều, mái dốc thoát nước nhanh, ít rủi ro thấm hơn mái bằng. Không gian dưới mái nếu có thông gió ở diềm và nóc sẽ là lớp đệm cách nhiệt tự nhiên.
Mái đua xa cần chú ý gió bão: mép mái càng nhô, lực hút gió càng lớn. Liên kết mái với khung, neo xà gồ và chi tiết diềm mái ở vùng bão phải được kỹ sư tính và kiểm tra kỹ.
Sân, bếp, kho: những thứ nhà phố không có
Cuộc sống ở nông thôn và ngoại ô thường có những hoạt động mà nhà phố không cần: phơi nông sản, rửa đồ ngoài trời, cất dụng cụ, đôi khi nấu bếp củi hoặc nấu cỗ khi có việc. Mặt bằng tốt dành chỗ cho chúng:
| Không gian | Vị trí gợi ý | Lưu ý thiết kế |
|---|---|---|
| Sân trước | Trước hiên chính | Bề mặt cứng một phần để phơi, phần còn lại thấm nước, có dốc thoát |
| Bếp | Khối riêng hoặc cuối dãy, cuối hướng gió | Tách khỏi phòng ngủ về khói, có hiên hoặc sân sau nối liền |
| Sân sau, khu rửa | Cạnh bếp | Có mái che một phần, vòi nước, thoát nước tốt |
| Kho, chỗ để xe máy, dụng cụ | Gần cổng hoặc khối phụ | Không chắn gió vào nhà chính |
| Vệ sinh | Gần khu ngủ nhưng thông gió riêng | Xa giếng nước, nguồn nước; bể tự hoại đặt theo khoảng cách an toàn |
Một điểm hay bị quên: nhà vườn thường có dịp tụ họp đông người — họp mặt gia đình, cưới hỏi, Tết. Thay vì làm phòng khách thật lớn chỉ dùng vài ngày mỗi năm, hãy để hiên, sân và phòng khách nối liền bằng cửa mở rộng hoàn toàn, để ngày thường là ba không gian riêng, ngày đông khách thành một.
Vật liệu địa phương và bền với ẩm
Nhà vườn có điều kiện dùng vật liệu địa phương: gạch nung, ngói, gỗ, tre xử lý, đá ong ở những vùng có. Những vật liệu này thường ổn định với khí hậu và dễ sửa chữa bằng tay thợ địa phương. Điều cần chú ý là chân tường: nền nhà cần cao hơn sân đủ để nước mưa không tràn vào, và có lớp chống ẩm để hơi ẩm từ đất không bốc lên tường gây mốc.
Áp dụng: bài tập bố cục nhà vườn trên khu đất 20 × 30 m
- Xác định hướng, đường vào, hướng gió mùa hè và mùa đông theo số liệu địa phương.
- Đặt dãy nhà chính dọc theo trục Đông – Tây, bề sâu phòng cộng hiên không quá khoảng 8–9 m.
- Thêm khối phụ (bếp, kho) tạo thành chữ L hoặc chữ U quanh sân, sao cho khối phụ không chắn hướng gió mát vào nhà chính.
- Tính độ sâu hiên cho từng hướng.
- Vẽ sơ đồ luồng sinh hoạt một ngày: từ cổng vào, cất xe, rửa tay, nấu ăn, ăn, nghỉ trưa, tiếp khách. Chỗ nào luồng phải đi xuyên qua phòng ngủ hoặc đi vòng quá xa, sửa bố cục.
- Giữ lại cây cũ có tán tốt trên khu đất, dùng làm bóng mát cho sân hoặc hiên phía Tây.
Những lỗi quen
- Xây khối vuông nhiều tầng giữa vườn, bỏ hiên, vì “trông giống nhà phố”.
- Đặt bếp ở đầu hướng gió, khói bay vào nhà chính.
- Lát bê tông kín toàn bộ sân, sân nóng và nước mưa không có chỗ thấm.
- Mái đua xa nhưng liên kết yếu, tốc mái sau mùa bão đầu tiên.
- Chặt hết cây cũ để san nền, rồi mất nhiều năm mới có lại bóng mát.
Việc làm tiếp theo: về quê hoặc tới một làng gần thành phố, vẽ lại mặt bằng một ngôi nhà truyền thống còn giữ được hiên và sân. Ghi các kích thước hiên, độ đua mái, cao độ nền. Những con số đó là bài học khí hậu đã được thử qua nhiều thế hệ.
Câu hỏi thường gặp
Nhà vườn nên xây hướng nào?
Thường nên để trục dài nhà gần theo hướng Đông – Tây, mặt dài quay Nam hoặc Bắc để giảm nắng Tây và đón gió mùa hè, nhưng cần đối chiếu hoa gió địa phương.
Hiên nhà vườn nên sâu bao nhiêu?
Hiên chỉ để đi lại có thể khoảng 1,5 m; muốn sinh hoạt thật như đặt bàn ăn thì nên từ khoảng 2,4 m trở lên, và sâu hơn ở hướng Tây.
Nhà vườn nên làm mái bằng hay mái dốc?
Mái dốc đua xa thoát nước nhanh, che tường tốt và tạo lớp đệm cách nhiệt, thường hợp khí hậu mưa nhiều. Cần chú ý liên kết mái ở vùng bão.
Bếp trong nhà vườn nên đặt ở đâu?
Nên đặt ở khối riêng hoặc cuối dãy, cuối hướng gió để khói không vào nhà chính, và nối với sân sau hoặc khu rửa.
Làm sao để nhà vườn không bị ẩm chân tường?
Nâng cốt nền cao hơn sân, làm lớp chống ẩm chân tường và mái đua đủ xa để mưa hắt không làm ướt chân tường thường xuyên.
