Căn nhà được thiết kế khi con cái còn nhỏ: phòng ông bà ở tầng ba vì “yên tĩnh, thoáng”. Mười năm sau, ông đi lại khó khăn, mỗi lần xuống ăn cơm là một cuộc leo núi; các cháu thành thiếu niên, cần phòng riêng và giờ giấc riêng; phòng khách vốn là chỗ chung giờ thành nơi ai cũng tránh vì luôn có người đang xem tivi. Không phòng nào xây sai, nhưng ngôi nhà đã không tính tới việc các thành viên thay đổi theo thời gian.
Nhà nhiều thế hệ là bài toán về nhịp sống khác nhau cùng tồn tại. Mặt bằng tốt phải trả lời: ai cần yên tĩnh lúc nào, ai cần gần ai, và mười năm sau nhà này sẽ ra sao.
Ba vòng không gian
Cách hữu ích để tổ chức nhà nhiều thế hệ là chia ba vòng:
- Vòng chung: bếp, bàn ăn, phòng sinh hoạt — nơi cả nhà gặp nhau. Nên đặt ở vị trí mọi người dễ tới, thường tầng trệt hoặc tầng hai.
- Vòng bán riêng: góc đọc sách, phòng làm việc, phòng sinh hoạt nhỏ của từng thế hệ — nơi có thể ở một mình mà vẫn không cô lập.
- Vòng riêng: phòng ngủ và vệ sinh riêng của từng cặp, từng người.
Lỗi hay gặp là chỉ có vòng một và vòng ba. Khi không có vòng giữa, người muốn yên tĩnh chỉ còn cách đóng cửa phòng ngủ, còn phòng khách luôn bị một nhóm chiếm dụng.
Người cao tuổi ở tầng thấp, và thật sự thuận tiện
Phòng ông bà ở tầng trệt hoặc tầng có thể tới mà không leo nhiều bậc là nguyên tắc cơ bản. Nhưng chỉ đặt ở tầng trệt chưa đủ:
- Phòng vệ sinh liền phòng ngủ, cửa mở ra ngoài hoặc cửa trượt, để khi có người ngã bên trong vẫn mở được.
- Không có bậc chênh giữa phòng ngủ và phòng vệ sinh; thoát nước sàn tắm bằng rãnh thay vì gờ chắn nước.
- Tay vịn cạnh bồn cầu và khu tắm, hoặc ít nhất có tường gia cường sẵn để lắp về sau.
- Đường đi ban đêm từ giường tới vệ sinh ngắn, có đèn chân tường bật được mà không chói.
- Cửa đủ rộng cho xe lăn hoặc khung tập đi, dù hiện tại chưa cần.
- Có cửa sổ nhìn ra sân hoặc đường: người già ở nhà nhiều, cần nhìn thấy cuộc sống bên ngoài.
Phòng ở tầng trệt nhà phố thường ồn và thiếu riêng tư vì sát mặt đường. Nếu được, đặt phòng này ở phía sau tầng trệt, nhìn ra sân trong hoặc giếng trời.
Âm thanh và giờ giấc
Người già ngủ sớm, dậy sớm; người trẻ làm việc và giải trí muộn; trẻ nhỏ ngủ trưa. Nhà ống với cầu thang và giếng trời mở xuyên tầng truyền âm rất tốt — tốt quá. Một số cách giảm xung đột:
- Không đặt phòng ngủ người già ngay dưới phòng sinh hoạt của người trẻ.
- Cửa phòng ngủ kín khít, có gioăng; tường giữa phòng ngủ và phòng sinh hoạt nên đặc hoặc có cách âm.
- Phòng giặt, máy bơm, cục nóng máy lạnh xa phòng ngủ người già.
- Sàn gỗ ở tầng trên truyền tiếng bước chân; có lớp đệm dưới sàn.
Phòng linh hoạt: dự phòng cho mười năm sau
Cơ cấu gia đình thay đổi: con lớn lên, con kết hôn, người già cần người chăm, có thời gian thuê người giúp việc ở cùng. Một phòng được thiết kế để đổi chức năng tiết kiệm được nhiều cuộc cải tạo:
| Giai đoạn | Phòng linh hoạt dùng làm | Điều kiện cần có từ đầu |
|---|---|---|
| Con còn nhỏ | Phòng chơi, phòng học chung | Gần phòng bố mẹ, có cửa sổ |
| Con tuổi thiếu niên | Phòng ngủ riêng thứ hai | Đủ diện tích giường đơn và bàn học, có ổ cắm, điều hòa |
| Người già cần chăm sóc | Phòng cho người chăm ở cạnh | Liền phòng người già hoặc có cửa thông |
| Con cái đi xa | Phòng làm việc, phòng khách ở lại | Có vệ sinh gần |
Điều kiện cần có từ đầu là thứ làm nên tính linh hoạt: cửa sổ, điện, điều hòa, vị trí gần vệ sinh. Một phòng không cửa sổ thì không bao giờ thành phòng ngủ tốt được.
Bếp và bàn ăn: trung tâm của nhà nhiều thế hệ
Trong nhiều gia đình Việt, bữa ăn là lúc duy nhất cả ba thế hệ ngồi cùng nhau. Bàn ăn đủ lớn cho cả nhà cộng thêm vài khách, gần bếp nhưng không chìm trong khói bếp, có ánh sáng tự nhiên tốt — đây là chỗ đáng đầu tư diện tích hơn phòng khách trang trọng. Bếp đủ rộng cho hai người cùng nấu, vì trong nhà nhiều thế hệ thường có hơn một người vào bếp.
Áp dụng: lập bảng lịch sinh hoạt trước khi vẽ
- Phỏng vấn gia đình, lập bảng 24 giờ: mỗi thành viên dậy, ăn, làm việc, nghỉ trưa, giải trí, ngủ lúc mấy giờ, ở đâu.
- Tô màu những khung giờ trùng nhau giữa hoạt động ồn và hoạt động cần yên tĩnh.
- Từ bảng này, quyết định phòng nào không được nằm cạnh hoặc chồng lên phòng nào.
- Vẽ ba phiên bản mặt bằng: hiện tại, năm năm sau, mười năm sau — kiểm xem có phải phá tường nào không.
- Đánh dấu mọi bậc chênh, mọi cửa hẹp trên đường đi của người già; xóa chúng trên bản vẽ.
Những lỗi quen
- Đặt phòng ông bà trên tầng cao vì “yên tĩnh”.
- Phòng vệ sinh chung ở chiếu nghỉ cầu thang, người già phải leo nửa tầng mỗi đêm.
- Chỉ có một phòng sinh hoạt chung lớn, không có góc riêng cho từng thế hệ.
- Không nghĩ tới thời điểm có người cần chăm sóc tại nhà.
Việc làm tiếp theo: dùng bảng lịch sinh hoạt ở trên cho chính gia đình bạn, rồi đối chiếu với ngôi nhà hiện tại. Những điểm xung đột bạn tìm thấy sẽ là danh sách câu hỏi tốt nhất để mang vào buổi làm việc đầu tiên với một khách hàng có gia đình nhiều thế hệ.
Câu hỏi thường gặp
Phòng người già nên đặt ở tầng mấy?
Nên đặt ở tầng trệt hoặc tầng tới được mà không leo nhiều bậc, có vệ sinh liền phòng, và tốt nhất nằm phía sau nhà nhìn ra sân trong để bớt ồn.
Phòng vệ sinh cho người cao tuổi cần gì?
Không bậc chênh, sàn chống trượt, tay vịn cạnh bồn cầu và khu tắm, cửa mở ra ngoài hoặc cửa trượt, và đèn đêm dọc lối từ giường tới vệ sinh.
Làm sao giảm tiếng ồn giữa các thế hệ trong nhà ống?
Không đặt phòng ngủ người già dưới phòng sinh hoạt của người trẻ, dùng cửa kín có gioăng, tường cách âm và đặt thiết bị ồn xa phòng ngủ.
Phòng linh hoạt là gì?
Là phòng được thiết kế sẵn điều kiện như cửa sổ, điện, điều hòa, gần vệ sinh để đổi chức năng theo giai đoạn: phòng chơi, phòng ngủ, phòng người chăm sóc, phòng làm việc.
Nhà nhiều thế hệ có cần phòng khách lớn không?
Thường đáng đầu tư cho bàn ăn và bếp rộng hơn là phòng khách trang trọng, kèm vài góc sinh hoạt nhỏ để mỗi thế hệ có chỗ riêng.
