Lão Tử có một câu mà giảng viên kiến trúc rất hay trích: nhào đất làm bình, chính chỗ rỗng của bình mới dùng được; đục cửa làm nhà, chính chỗ rỗng của nhà mới ở được. Câu nói hơn hai nghìn năm tuổi này vẫn là bài học khó nhất của năm nhất.
Lý do: mắt ta quen nhìn vật, không quen nhìn khoảng trống. Bản vẽ đầu tay của sinh viên thường là những bức tường rất kỹ, những mặt đứng rất công phu, còn cảm giác khi đứng giữa căn phòng thì chưa ai nghĩ tới.
Không gian được tạo bởi cái gì
Một không gian kiến trúc hình thành khi có đủ gợi ý để ta cảm thấy mình đang “ở trong” một vùng nào đó. Gợi ý không nhất thiết là bốn bức tường. Các yếu tố cơ bản gồm:
- Mặt phẳng nền: một bậc nâng 150 mm, một tấm thảm, một đổi vật liệu sàn đã đủ tách một vùng ra khỏi phần còn lại.
- Mặt phẳng đứng: tường, vách, hàng cột. Hàng cột tạo ranh giới “thấm”, mắt vẫn nhìn qua được nhưng cơ thể cảm nhận mình đang đổi vùng.
- Mặt phẳng trên đầu: một mái hiên, một giàn, một trần hạ thấp. Mái đình làng là ví dụ: không có tường bao kín mà ai đứng dưới cũng biết mình đang ở trong.
- Ánh sáng: một vệt nắng từ ô cửa mái đủ tạo một “căn phòng” trong căn phòng.
Cuốn sách kinh điển của Francis D.K. Ching về hình thức, không gian và trật tự trình bày rất rõ các tổ hợp này; đây là giáo trình gần như sinh viên nào cũng lướt qua, nhưng ít người thực sự vẽ lại từng sơ đồ.
Kích thước ba chiều, không phải diện tích
Hồ sơ bán nhà ghi diện tích, nhưng cơ thể cảm nhận thể tích. Hai phòng cùng 20 m² có thể cho cảm giác rất khác:
| Phòng | Kích thước | Cảm giác thường gặp |
|---|---|---|
| A | 4 × 5 m, trần 2,7 m | Cân, dễ bố trí, hơi thấp nếu đông người |
| B | 2,5 × 8 m, trần 2,7 m | Như hành lang, khó đặt bàn giữa phòng |
| C | 4 × 5 m, trần 4,5 m | Trang trọng, thoáng; nhưng dễ vang tiếng |
Tỷ lệ giữa chiều dài, chiều rộng và chiều cao quyết định phòng “tĩnh” hay “động”. Phòng gần vuông giữ người ở lại; phòng dài kéo người đi. Kiến trúc sư dùng điều này có chủ đích: sảnh chờ nên tĩnh, hành lang nên dẫn dắt.
Không gian được cảm nhận khi di chuyển
Không ai đứng yên trong công trình. Ta đi qua cổng, dưới hiên, vào sảnh, lên cầu thang. Mỗi lần đổi độ cao trần, đổi độ sáng, đổi vật liệu dưới chân là một “nhịp” trong trải nghiệm. Nhiều công trình đáng nhớ dùng phép nén rồi giãn: lối vào thấp, hẹp, hơi tối, rồi mở ra một không gian cao sáng. Cảm giác rộng lớn đến từ sự tương phản chứ không chỉ từ kích thước tuyệt đối.
Đây cũng là lý do mặt bằng không đủ để đánh giá một thiết kế. Phải có mặt cắt, và tốt nhất là tưởng tượng chuỗi cảnh nhìn khi bước qua.
Không gian dương và không gian âm
Khi đặt một khối nhà lên khu đất, phần sân còn lại cũng là không gian. Nếu khối nhà được đặt tuỳ tiện, sân trở thành những mảnh vụn khó dùng: một dải 1,2 m cạnh tường rào, một góc tam giác không ai ra. Nếu đặt có chủ đích, sân trở thành một “phòng ngoài trời” có hình dạng rõ ràng.
Bài kiểm tra đơn giản: tô đen khối nhà trên mặt bằng tổng thể, rồi nhìn phần trắng. Phần trắng có hình dạng gọi tên được không (sân vuông, sân dài, sân chữ L)? Nếu chỉ là phần thừa, thiết kế chưa xong.
Những lỗi quen của sinh viên năm nhất
- Chỉ vẽ mặt bằng: không có mặt cắt nên không kiểm được cao độ, không thấy phòng nào tối, phòng nào bí.
- Chia phòng như chia ô vở: diện tích đủ theo nhiệm vụ nhưng phòng nào cũng giống nhau, không có chỗ cao chỗ thấp, chỗ sáng chỗ tối.
- Bỏ quên không gian chuyển tiếp: từ ngoài vào thẳng phòng khách, không có hiên, không có chỗ cởi giày, không có vùng đệm.
- Nghĩ “to là đẹp”: sảnh quá lớn so với lượng người dùng trở thành nơi trống trải, tốn điện điều hoà.
Áp dụng: bài tập đo ba căn phòng thật
Bài tập này rèn cảm giác kích thước, thứ mà phần mềm không dạy được:
- Chọn ba không gian bạn hay ở: phòng ngủ, một quán cà phê, một hành lang trường.
- Đo chiều dài, rộng, cao bằng thước dây hoặc bằng bước chân đã hiệu chỉnh (đo 10 bước rồi chia).
- Vẽ mặt bằng và một mặt cắt tỷ lệ 1:50, ghi vị trí cửa sổ và hướng nắng.
- Viết ba dòng cảm giác: tĩnh hay động, sáng hay tối, thân mật hay trang trọng.
- Đối chiếu: yếu tố nào trên bản vẽ giải thích cảm giác đó?
Làm đủ mười phòng, bạn sẽ có một “thư viện kích thước” trong đầu. Khi vẽ đồ án, bạn biết ngay 3,3 m chiều cao thông thuỷ cho phòng học 60 m² là vừa, còn 2,6 m thì sẽ bí.
Đọc không gian trong công trình nổi tiếng
Khi xem ảnh một công trình kinh điển, thử đặt câu hỏi khác đi: thay vì “mặt đứng dùng vật liệu gì”, hãy hỏi “người đi từ cổng vào sẽ thấy gì trước, thấy gì sau”. Điện Pantheon ở Roma là ví dụ nổi tiếng: một hàng cột tối, một lối đi ngắn, rồi mở ra khối cầu rỗng đường kính hơn 43 m với lỗ sáng trên đỉnh. Toàn bộ sức mạnh của công trình nằm ở khoảng rỗng đó.
Bước tiếp theo: lấy đồ án gần nhất của bạn, vẽ lại bằng cách tô đen phần tường và để trắng phần không gian. Nếu hình trắng không kể được một câu chuyện di chuyển, hãy sửa từ đó trước khi sửa mặt đứng.
Câu hỏi thường gặp
Không gian kiến trúc là gì?
Là phần rỗng được giới hạn và gợi ý bởi sàn, tường, trần, cột và ánh sáng, nơi con người sử dụng và cảm nhận. Kiến trúc sư thiết kế vỏ bao để tạo ra những khoảng rỗng có tỷ lệ, độ sáng và trình tự phù hợp.
Vì sao hai phòng cùng diện tích lại cảm giác khác nhau?
Vì cơ thể cảm nhận thể tích và tỷ lệ ba chiều, không chỉ diện tích sàn. Chiều cao trần, tỷ lệ dài rộng, vị trí cửa sổ và ánh sáng đều làm thay đổi cảm giác rộng hẹp, tĩnh động.
Không gian chuyển tiếp là gì?
Là vùng đệm giữa hai không gian có tính chất khác nhau, như hiên giữa ngoài trời và trong nhà, hay tiền sảnh giữa sảnh chính và hành lang. Nó giúp người dùng thích nghi và tạo nhịp trong trải nghiệm.
Làm sao rèn cảm giác kích thước không gian?
Đo và vẽ lại những phòng thật bạn thường ở, ghi cảm giác của mình rồi đối chiếu với số đo. Sau khoảng mười phòng, bạn sẽ ước lượng được kích thước phù hợp khi thiết kế mà không cần tra cứu.
Không gian âm trong kiến trúc nghĩa là gì?
Là phần không gian còn lại quanh khối công trình, như sân, lối đi, khoảng giữa các nhà. Thiết kế tốt làm cho phần này có hình dạng rõ ràng và dùng được, thay vì chỉ là phần thừa.
