Le Corbusier từng viết kiến trúc là “trò chơi tài tình, chính xác và lộng lẫy của các khối dưới ánh sáng”. Câu này hay được chép lên đầu vở, nhưng ít sinh viên thực sự tập chơi trò chơi đó trước khi vẽ cửa sổ và lan can.
Kết quả quen thấy: một mặt đứng có đủ chi tiết nhưng khối tổng thể lộn xộn, sáu bảy khối nhô thụt không lý do. Nhìn từ xa, công trình giống một đống hộp. Chi tiết không cứu được khối sai.
Khối là gì trong ngôn ngữ kiến trúc
Khối (mass, volume) là hình dạng ba chiều tổng thể của công trình khi bỏ qua mọi chi tiết. Hãy tưởng tượng công trình được nặn bằng đất sét rồi nhìn từ xa trong sương: phần còn lại chính là khối. Một công trình tốt thường đọc được rõ ràng ngay ở mức này: một khối chữ nhật đơn giản nằm dài, hai khối lệch nhau, một khối lớn bị khoét rỗng.
Bốn phép tổ hợp cơ bản
- Phép cộng: ghép nhiều khối, mỗi khối một chức năng. Dễ đọc công năng, nhưng dễ vụn nếu quá nhiều khối.
- Phép trừ: bắt đầu từ một khối lớn, khoét đi phần hiên, giếng trời, lối vào. Tổng thể chặt chẽ, phần bị khoét trở thành không gian nửa trong nửa ngoài, rất hợp khí hậu nóng ẩm.
- Xếp chồng và công-xôn: đặt khối trên lệch khối dưới, tạo bóng đổ và mái che tự nhiên. Đòi hỏi kết cấu có tính toán.
- Xoay và cắt chéo: một khối lệch góc so với phần còn lại để hướng về cảnh đẹp hay tránh nắng. Dùng một lần thì mạnh, dùng nhiều lần thì loạn.
Quy tắc thực hành: chọn một phép chủ đạo cho toàn công trình, các phép khác chỉ làm phụ.
Khối và ánh sáng: bóng đổ là vật liệu miễn phí
Ở vĩ độ Việt Nam, mặt trời buổi trưa lên rất cao, bóng đổ ngắn và sắc. Một mảng tường phẳng dưới nắng trưa trông trơn và chói; một mảng tường có hốc sâu 600 – 900 mm tạo dải bóng đậm, vừa làm khối có chiều sâu vừa che nắng cho cửa. Hình khối vì thế không chỉ là thẩm mỹ mà là công cụ khí hậu.
Bài kiểm tra: dựng mô hình khối, dùng đèn pin chiếu từ trên cao chếch khoảng 60 – 70 độ (giống nắng gần trưa), rồi từ phía tây thấp (nắng chiều). Mặt nào bị nắng chiều chiếu thẳng không có bóng che là mặt cần xử lý.
Công trình đứng trên đất thế nào
Chỗ khối chạm đất là nơi quyết định công trình trông “nặng” hay “nhẹ”:
| Cách chạm đất | Cảm giác | Hợp với |
|---|---|---|
| Đế dày, nặng, vật liệu thô | Vững, bám đất | Công trình trang trọng, sườn đồi |
| Lùi tầng trệt vào trong, tầng trên đua ra | Nổi, thoáng dưới chân | Nơi cần hiên che, lối đi công cộng |
| Nâng trên cột (nhà sàn, pilotis) | Nhẹ, tách khỏi đất | Vùng ngập, đất dốc, khí hậu ẩm |
| Chìm một phần vào đất | Khiêm nhường, hoà cảnh | Cảnh quan nhạy cảm, cần giảm chiều cao |
Nhà sàn truyền thống của nhiều dân tộc vùng núi và kiến trúc pilotis của Le Corbusier dùng cùng một ý: tách khối sống khỏi mặt đất ẩm, để gió lùa bên dưới. Hai thời đại khác nhau, cùng một lời giải hình khối.
Tỷ lệ khối và bối cảnh
Khối không đứng một mình. Một ngôi nhà ba tầng giữa dãy nhà hai tầng sẽ nổi bật hay lạc lõng tuỳ cách xử lý: chia khối thành phần dưới cao bằng hàng xóm và phần trên lùi vào là cách phổ biến để hoà nhập chiều cao. Ngược lại, một công trình công cộng có thể cố ý đơn khối, lớn hơn xung quanh để làm điểm nhấn.
Khi vẽ mặt đứng tổng thể dãy phố, hãy vẽ luôn hai công trình bên cạnh. Đây là bước sinh viên hay bỏ, và thầy chấm thường hỏi đầu tiên.
Những lỗi hình khối hay gặp
- Quá nhiều khối nhô thụt nhỏ 200 – 300 mm, không đủ sâu để tạo bóng, chỉ làm mặt đứng rối.
- Mái mỗi khối một kiểu: mái dốc, mái bằng, mái cong trên cùng một nhà nhỏ.
- Khối phụ (thang, kho, vệ sinh) to ngang khối chính, làm mất thứ bậc.
- Khối đẹp trong phần mềm nhìn từ trên cao, nhưng ở tầm mắt người đi bộ thì bị che mất một nửa.
Áp dụng: bài tập 10 mô hình khối trong một buổi
- Chuẩn bị bìa cứng dày 2 – 3 mm hoặc xốp, dao rọc, keo. Tỷ lệ 1:200.
- Lấy tổng diện tích sàn đồ án đang làm, chia thành các khối theo chức năng chính.
- Làm 10 mô hình nhanh, mỗi cái tối đa 15 phút: 3 cái theo phép cộng, 3 cái theo phép trừ, 2 cái xếp chồng, 2 cái tự do.
- Xếp cả 10 lên một tấm nền có vẽ hướng bắc và đường chính, chụp ảnh ở tầm mắt người (đặt điện thoại sát nền).
- Chọn 2 mô hình rõ ràng nhất, viết mỗi cái một câu mô tả. Nếu không mô tả được trong một câu, khối chưa đủ rõ.
Vật liệu giúp khối rõ hay làm khối vụn
Cùng một khối, cách phủ vật liệu có thể làm nó đọc rõ hoặc vỡ vụn. Một vật liệu chạy liên tục qua góc nhà (gạch, sơn, tấm ốp cùng mạch) giữ khối nguyên vẹn; đổi vật liệu ngay tại góc làm khối trông như ghép từ hai tấm bìa. Nguyên tắc thực hành: đổi vật liệu tại chỗ khối đổi, không đổi giữa một mặt phẳng. Nếu muốn khối trên và khối dưới tách nhau, hãy cho vật liệu khác nhau và thêm một khe lõm 100 – 200 mm giữa chúng; khe tạo dải bóng mảnh, nhấn mạnh sự tách rời.
Cửa sổ cũng ảnh hưởng: ô cửa đặt sát góc làm góc khối “thủng”, khối mất vẻ đặc. Muốn khối trông chắc, để lại một mảng tường ở góc, thường không nhỏ hơn khoảng 600 – 900 mm; muốn khối nhẹ, cố ý mở kính qua góc, nhưng khi đó phải xử lý kết cấu góc cho phù hợp.
Việc nên làm tiếp: trước khi thêm bất kỳ cửa sổ nào vào đồ án, hãy chụp mô hình khối trong nắng thật lúc 9 giờ và 15 giờ. Hai tấm ảnh đó sẽ nói cho bạn biết mặt nào cần lam, mặt nào cần hiên, trước cả khi bạn mở bảng tra.
Câu hỏi thường gặp
Hình khối trong kiến trúc là gì?
Là hình dạng ba chiều tổng thể của công trình khi bỏ qua chi tiết như cửa, lan can, vật liệu. Nó quyết định ấn tượng đầu tiên khi nhìn từ xa và ảnh hưởng lớn đến bóng đổ, thông gió và che nắng.
Phép cộng và phép trừ khối khác nhau thế nào?
Phép cộng ghép nhiều khối nhỏ lại, dễ biểu hiện từng chức năng. Phép trừ bắt đầu từ một khối lớn rồi khoét đi các phần như hiên, sân trong, tạo tổng thể chặt chẽ hơn.
Vì sao nên làm mô hình khối trước khi vẽ mặt đứng?
Vì mô hình cho thấy ngay tỷ lệ, bóng đổ và quan hệ với xung quanh, những thứ mặt đứng hai chiều che giấu. Sửa khối ở giai đoạn này rẻ và nhanh hơn nhiều so với sửa khi đã có chi tiết.
Nhà sàn và pilotis giống nhau ở điểm nào?
Cả hai nâng không gian sống lên khỏi mặt đất bằng cột, giúp tránh ẩm, ngập và cho gió lưu thông bên dưới. Nhà sàn là lời giải dân gian, pilotis là cách Le Corbusier đưa ý tưởng này vào kiến trúc hiện đại.
Tỷ lệ mô hình khối nên chọn bao nhiêu?
Với công trình nhỏ và vừa, tỷ lệ 1:200 hoặc 1:500 là đủ để nghiên cứu khối và quan hệ khu đất. Chi tiết mặt đứng mới cần mô hình 1:100 hoặc lớn hơn.
