Hai ngôi nhà cùng có sân trong. Ở nhà thứ nhất, sân hẹp, sâu, tường cao bốn phía, có một cây nhỏ và gió lùa từ sân ra mặt sau — ngồi trong phòng quanh sân thấy dịu cả buổi chiều. Ở nhà thứ hai, sân rộng, lát đá sáng màu, không cây, phơi nắng từ mười giờ sáng tới ba giờ chiều, và bị bao kín không lối gió — sân thành một hộp hấp nhiệt, các phòng quanh đó nóng hơn phòng ở mặt tiền.
Sân trong, cây xanh, mặt nước đều là công cụ tạo vi khí hậu — khí hậu nhỏ ngay quanh công trình. Chúng không tự động mát. Chúng mát khi hình học, bóng đổ và gió được thiết kế cùng nhau.
Tỷ lệ sân quyết định sân là giếng mát hay hộp nóng
Sân trong được mô tả bằng tỷ lệ giữa chiều cao tường bao và bề rộng sân. Sân hẹp và cao thì đáy sân nằm trong bóng râm phần lớn thời gian trong ngày, mặt tường và mặt sân ít nhận nắng trực tiếp, không khí dưới đáy sân mát hơn. Sân rộng và thấp thì mặt sân nhận nắng lâu, lát vật liệu cứng thì hấp thụ và tỏa nhiệt.
| Dạng sân | Hành vi nhiệt điển hình | Cần làm thêm |
|---|---|---|
| Hẹp, cao (giếng sâu) | Đáy sân râm mát nhiều giờ, khí nóng bốc lên theo hiệu ứng ống khói | Bảo đảm lấy sáng đủ cho tầng dưới, có lối thoát khí ở đỉnh |
| Trung bình | Nhận nắng một phần ngày | Cây tán hoặc giàn che phần mặt sân lộ nắng |
| Rộng, thấp | Mặt sân nóng, tỏa nhiệt vào phòng quanh | Cây tán lớn, bề mặt thấm nước, mái che bán phần |
Hình dáng lý tưởng còn phụ thuộc vĩ độ và hướng sân, nên cần kiểm bằng mô phỏng bóng đổ ở các ngày mốc trong năm.
Cây xanh làm mát bằng hai cách
- Che bóng: tán cây chặn bức xạ trực tiếp xuống mặt đất, tường và mái. Đây là tác dụng lớn nhất và dễ thấy nhất.
- Bay hơi: lá thoát hơi nước, lấy nhiệt từ không khí xung quanh. Ở vùng khô tác dụng này rõ rệt; ở vùng rất ẩm, không khí đã gần bão hòa, bay hơi giảm và độ ẩm tăng thêm có thể làm cảm giác oi hơn.
Hệ quả cho vùng nóng ẩm: dùng cây chủ yếu để che bóng, và tránh bố trí quá dày đặc sát cửa sổ làm cản gió. Cây tán cao, thân gọn cho bóng râm ở trên mà để gió đi phía dưới. Bụi thấp rậm sát tường thì chắn gió ở đúng độ cao người sử dụng.
Vị trí có lợi nhất: cây tán ở phía Tây và Tây Nam, che tường và cửa khỏi nắng chiều. Với cây rụng lá theo mùa ở miền Bắc, bóng che mùa hè và nắng lọt qua mùa đông.
Cây leo và tường xanh
Giàn cây leo đặt cách tường một khoảng làm việc như một lớp lam sống: che bóng, và khe không khí giữa giàn và tường mang nhiệt đi. Cây leo bám trực tiếp lên tường che được nắng nhưng giữ ẩm trên mặt tường, có thể gây rêu mốc và hư lớp hoàn thiện ở khí hậu ẩm. Chi tiết giàn tách rời, có lối tiếp cận để cắt tỉa, bền hơn.
Mặt nước: mát khi đi cùng gió
Mặt nước làm mát chủ yếu nhờ bay hơi và nhờ bề mặt có nhiệt độ thấp hơn đá lát dưới nắng. Hiệu quả làm mát lớn nhất khi gió thổi qua mặt nước rồi mới vào nhà. Mặt nước tĩnh trong sân kín, không gió, ở vùng ẩm thì chủ yếu tăng độ ẩm và là nơi muỗi sinh sản.
Nguyên tắc: đặt mặt nước ở phía đón gió của không gian cần làm mát, giữ nước lưu thông (vòi phun, thác nhỏ, bơm tuần hoàn), che bớt nắng trên mặt nước để nước không nóng lên, và thiết kế để dễ vệ sinh.
Bề mặt sân: vật liệu cũng là một phần của khí hậu
Mặt sân lát đá, bê tông màu tối hấp thụ nhiều và tỏa nhiệt tới tối. Mặt sân màu sáng phản xạ nhiều hơn nhưng có thể gây chói và hắt nhiệt lên tường. Bề mặt thấm nước (gạch có khe cỏ, sỏi, đất nện) giữ ẩm sau mưa, bay hơi dần, và giảm nước chảy tràn. Một sân trong thường cần kết hợp: lối đi cứng, phần còn lại mềm và thấm.
Áp dụng: thiết kế sân trong cho nhà phố 5 × 20 m
- Chọn vị trí sân: giữa nhà hoặc lệch về phía sau, sao cho các phòng sâu nhất có cửa mở ra sân.
- Chọn tỷ lệ: sân hẹp khoảng 2–3 m ngang nhà, cao ba tầng, cho đáy sân râm nhiều giờ.
- Đảm bảo đường gió: sân nối với cửa mặt tiền và cửa mặt sau ở tầng trệt, đỉnh sân có lỗ thoát khí nóng có che mưa.
- Bề mặt đáy sân: nền thấm nước, một cây tán gọn hoặc bồn cây, không lát kín toàn bộ.
- Kiểm tra bóng đổ ba ngày mốc lúc 9h, 12h, 15h; kiểm tra ánh sáng tầng trệt đủ dùng ban ngày.
- Chi tiết thoát nước đáy sân với lượng mưa lớn, có lưới chắn rác.
Một mẹo khi trình bày với chủ nhà: vẽ hai mặt cắt cùng tỷ lệ, một mặt cắt đánh dấu bóng đổ lúc 15h, một mặt cắt đánh dấu đường gió. Chủ nhà thường chỉ nghĩ tới sân như chỗ đặt cây cảnh; hai hình này cho thấy sân là một bộ phận làm việc của ngôi nhà, và vì sao không nên lợp kín nó về sau.
Những lỗi quen
- Lợp kính kín đỉnh sân trong vì sợ mưa — biến sân thành nhà kính.
- Trồng cây to rễ khỏe sát móng hoặc sát bể ngầm.
- Hồ cá tĩnh trong sân kín ở vùng ẩm, không lọc tuần hoàn.
- Coi cây xanh là trang trí ở phối cảnh mà không thiết kế đất trồng, tưới, thoát nước — cây chết sau mùa khô đầu tiên.
Việc làm tiếp theo: tới một ngôi nhà có sân trong vào buổi chiều nắng, đo nhiệt độ mặt sân, mặt tường và không khí ở đáy sân, rồi làm lại ở một bãi đất trống gần đó. Hai bộ số liệu cạnh nhau sẽ cho bạn biết sân trong đó đang làm mát hay đang hấp nhiệt.
Câu hỏi thường gặp
Sân trong có làm nhà mát hơn không?
Có, nếu sân đủ hẹp và cao để đáy sân râm mát, có đường gió thông với bên ngoài và có lối thoát khí nóng ở đỉnh. Sân rộng lát cứng phơi nắng thì ngược lại.
Trồng cây quanh nhà làm mát bằng cách nào?
Chủ yếu nhờ che bóng chặn bức xạ, và một phần nhờ lá bay hơi nước. Ở vùng rất ẩm, tác dụng che bóng quan trọng hơn bay hơi.
Hồ nước trong nhà có giúp mát không?
Có khi gió thổi qua mặt nước rồi mới vào nhà và nước được lưu thông. Hồ tĩnh trong sân kín ở vùng ẩm chủ yếu tăng độ ẩm và dễ sinh muỗi.
Có nên để cây leo bám trực tiếp lên tường?
Che nắng được nhưng giữ ẩm trên mặt tường, dễ gây rêu mốc. Giàn cây leo đặt cách tường một khoảng vừa che nắng vừa để khí lưu thông.
Nên trồng cây ở phía nào của nhà?
Cây tán ở phía Tây và Tây Nam có lợi nhất vì che được nắng chiều. Chọn cây tán cao, thân gọn để không chắn gió ở tầm người.
